Norsk mållære/13

Fra Wikikilden
Hopp til navigering Hopp til søk
Johan L. Sundt (s. 41-46).

§ 100. Lyðsprangorða er de 200 av på lag, av deim, som brigdes som dølje og telje, ein 50, og av dei meire eller, minre mønsterlause ogso 50 på lag. Desse 300 fins nedanfor, skjepa etter bokstavreiðen. Først står 15 mønsterorð með kvart sit nomer, deretter alle dei 300, og siðst mønsterlausingane på nyt lag.

Vil ein veta merkjeformene (§ 79) hjå eit av desse orðom, leite han op orðe blandt dei 300. Tale, som står atmeð, vise at-ende til de mønsterorðe, som har same tale, og segje, at vedkomande orðe har dei same sjølvlyðane i merkjeformom, som mønsterorðe har. Ein 0 tyðe, at orðe er mønsterlausing og soleiðs fins blandt desse. A, te, eller de atmeð tyðe, at orðe au kan vera a-orð, te-orð eller de-orð (§ 81), mdl. tyðe motdeillaust (§ 17). Står ei stjerne atmeð, tyðe ho, at de fins eit eller fleire orð til, som i tingmåten heite likeins, men har anna tyðning og ikkje er lyðsprangorð. Ein tyðnað av orðe stend her atmeð.

Orða er skrevne með de tingmåtebrigde (e eller a), som dei etter § 83 skal ha.

I. Mønsterorð.
Notið. Førtið.
Tingmåte Forteljem. Forteljem. Skapnaðm.
1. blåse blæs bles blåse
2. breste brest brast broste
3. drive driv dreiv dreve
4. falle fel fal falle
5. fara fer for fare
6. finne fin fan funne
7. klå klæ klo klegje
8. kløkke kløk klok klokkje
9. lesa les las lese
10. sverje sver svor svore
11. supe syp saup sope
sype
12. take tek tok tekje
13. telje tele talte talt (§ 82, 2)
tel
14. dølje (§ 4) døle dølte dølt (§ 82, 2)
døl dulte dult
15. setje set sette set


2. Lyðprangorða, mønsterlausingane og dei, som vert brigde som telje og dølje.


  • ake 12 (a),
  • ala 5,
  • *ase (5), ɔ: hovne),
  • ause 0,
  • beðe 9,
  • berje 13,
  • bi 0,
  • *biðe 3 (ɔ: finnas)
  • binde 6,
  • bite 3,
  • blåse 1,
  • bleðje 13,
  • blekke 2,
  • bli 0 (ɔ:verte),
  • blive 3, (ɔ: drukne)
  • *breste 2 (remne)
  • brinne 6, (mdl.)
  • bryte 11,
  • byðje 11,
  • bønje 14,
  • *børje 14 (ɔ: vera børðen),
  • bøsje 14 (mest.: a),
  • *demme 0 (ɔ: støve)
  • dette 2,
  • *drage 12 (trække),
  • drepa 9,
  • drikke 6,
  • drite 3,
  • drive 3,
  • drype 11,
  • dryse 11,
  • drønsje 14,
  • drøsje 14,
  • dvelje 13,
  • dølje 14,
  • dnje 14,
  • døvje 14,
  • døye 0 (mdl.)
  • eige 0,
  • esje 13 (mest.: a),
  • eta 0,
  • falle 4,
  • fara 5,
  • *få 0 (få ei gåve),
  • finne 6,
  • flå 7 (de),
  • fline 3,
  • flyge 11,
  • flyte 11,
  • fløsje 14,
  • fløtje 14,
  • fryse 11,
  • fyke 1I,
  • gala 5,
  • gange 0 (gå),
  • *gjelde 2 (ɔ: betale, vera gjyldug),
  • gjelle 2,
  • gjera 0,
  • gjete 9,
  • gjine 3,
  • gjive 0,
  • gjyse 11,
  • gjyte 11 (te),
  • gjyve (guve) 11,
  • gleðje 15,
  • gleppe 2,
  • *glette 2 (ɔ: gliðe),
  • gliðe 3,
  • glime 3 (ɔ: glema),
  • gline 3,
  • glupe 11 (te og a),
  • glømje 14,
  • gnaga 12,
  • gnelle 2,
  • gneste 2,
  • *gnette 2 (ɔ: gliðe, knette),
  • gniðe 3 (mest.: de),
  • grava 5,
  • gremje 13,
  • grine 3,
  • gripe 3,
  • grupe 11,
  • grømje 14,
  • grøpje 14,
  • ha 0,
  • halde 0,
  • hange 0,
  • hevje 10 og 13,
  • hjelpe 6 (mest.: te),
  • hogge 0,
  • *hølje (ɔ: løyne),
  • kjike 3 (mest.: 1),
  • kjyse 11,
  • kjyte 11,
  • *kjølje 14 (ɔ: kjøle),
  • klå 7,
  • klekke 2,
  • *klesse 2 (ɔ: klistre)
  • klette 2,
  • klinge 6,
  • klipe 3,
  • klive 3,
  • klyve 11 (kluve),
  • kløkke 8,
  • knette 2,
  • knipe 3,
  • knøsje 14,
  • koma 0,
  • kreke 9 (sjeld.: 13),
  • kremje 15,
  • *kreppe 2 (krympe)
  • krevje 13 (de),
  • krype 11,
  • kunne 0,
  • kusu 0, ɔ: smørje på,
  • kute 11,
  • kveðe 9 (a),
  • kvekke 2,
  • kvelle 2,
  • *kvelve 2 (de) (mdl.)
  • kveppe 2,
  • kverve 2 (ɔ: koma bort),
  • kvetje 13,
  • kvevje 13 (te),
  • kvine 3,
  • kvive 3,
  • late 0,
  • laupe 0,
  • *låta 1 (ɔ: avhende)
  • låte 1, (ɔ: gjive lyð),
  • leðje 13,
  • leggje 0,
  • leka 9,
  • lemje 13,
  • lesa 9,
  • *liðe 3(ɔ: gange væk)
  • liggje 0,
  • **lite (ɔ: ha tiltru),
  • lyge 11,
  • lyte 11,
  • læje 0,
  • mala 5,
  • måtte 0,
  • *mete 9 og 13 (ɔ: mæte),
  • mige 3,
  • mone 0, (ikkje: mona ɔ: vekse),
  • møðje 0 (mesta: de)
  • mølje 14,
  • *mørje 14 (ɔ: gniðe)
  • nemna 2 (førtið ogso: namde),
  • nige 3,
  • *nite 3(ɔ: stikke),
  • nyðe 11 (a),
  • nyggje 0,
  • nyse 11,
  • nyte 11,
  • nyve (nuve) 11 (de),
  • nøgge 8,
  • nøkke 8,
  • pipe 3 (mesta: a eller te),
  • reka 9 (sjeldan: a),
  • rekke 2,
  • rekkje 0 (te),
  • rinne 6, (mdl.)
  • *riðe 3 (ɔ: reise tilhest),
  • rine 3,
  • *rise 3 (ɔ: stige op),
  • rive 3,
  • *ryðe 11 (ɔ: farge rauð),
  • *ryðe 11 (ɔ: drysse),
  • ryke 11,
  • ryte 11,
  • ryve 11,
  • røðje 14,
  • rønje 14,
  • røsje 14,
  • segje 0,
  • selje 15,
  • semje 13,
  • setje 15,
  • sige 3,
  • *sine 3 (ɔ: gliðe langsamt),
  • sitje 0,
  • sjå 0,
  • skaka 12 (a),
  • skava 5 (a),
  • *skjelle 2 (te) (ɔ: larme),
  • skjelve 2,
  • skjera 2,
  • skjelje 0,
  • skjine 3,
  • skjyte 11 (te),
  • ŝkjyve (skuve) 11 (mesta: a),
  • *skrelle 2 (ɔ: gjive ein smel),
  • *skrepa 2 (a) (ɔ: krympe ihop),
  • skriðe 3,
  • skrike 3,
  • skrive 3,
  • skrække 8,
  • skrømje 14,
  • skrønje 14,
  • skulle 0,
  • *skvette 2: (sprute)
  • slå 7,
  • slengje 0,
  • *sleppe 2 (ɔ: vera fri for),
  • *slette 2 (ɔ: dignle),
  • slite 3,
  • sløkke 8,
  • smelle 2,
  • smelte 2 (a og te),
  • smette 2,
  • smite 3,
  • smyge 11,
  • smørje 14,
  • snerke 2,
  • *snerpe 2: harðne,
  • *snerte 2 (ɔ: koma bortpå),
  • sniðe 3,
  • snyte 11,
  • sova 0,
  • spenne 2 (te),
  • spinne 6,
  • sprekke 2,
  • *sprette 2 (mdl.),
  • springe 6,
  • spørje 14,
  • stande (stå 0,)
  • steðje 15, (ɔ: steðe)
  • stela 2,
  • stige 3,
  • stikke 6,
  • stinge 0,
  • strekke 2,
  • strike 3 (ɔ: stanse farten), (a)
  • strupe 11,
  • stryke 11,
  • stupe 11 (te og a),
  • støðje 14 (ɔ: støðe),
  • støkke 8,
  • stønje 14,
  • suge 11,
  • sype 11 (supe),
  • syðe 11,
  • svelle 2,
  • svelte 2,
  • svemje 2,
  • sverje 10,
  • sverve 2 (a),
  • sviðe 3,
  • svike 3,
  • svive 3,
  • synge 0,
  • søkke 8,
  • sømje 14,
  • take 12,
  • teðje 13,
  • tegje 0,
  • *tekkje 0 (te) (ɔ: leggje på tak)
  • telje 13,
  • temje 13,
  • tenje 13,
  • tigge 0,
  • timje 0,
  • treða 0,
  • trenge 0,
  • trive 3,
  • tryte 11,
  • trøðe 0 (te),
  • trøsje 14,
  • turve 0,
  • två 7,
  • tverre 2,
  • tyggje 0,
  • tøsje 14,
  • tyte 11,
  • vaða 5 (a),
  • vega 0,
  • vekkje 0 (te),
  • vekse 9 og 10,
  • velje
  • *velle 2 (ɔ: strøyme)
  • *velte (2 mdl.)
  • venje 13,
  • vera 0,
  • verje 13 (a),
  • verpe 2,
  • verte 2,
  • veta 0,
  • veva 10,
  • vevje 13,
  • vike 3 (te),
  • vilje 0,
  • *vinde 6 (ɔ: vriðe),
  • *vinne 6 (ɔ:segre),
  • vriðe 3,
  • vrine 3,
  • ølje 14,
  • ømje 14,
  • ørje 14.
    3. Mønsterlausinga.
ause øys auste aust
ause
bi bi bei
bli bli blei blet
*demme dem dam dumme (ɔ: støve)
døye døyr do dåe
døydde døyd
eige eig åtte åt
eta et åt ete
*få får fek fåt
fæ(r) fengje
går gjek gåt
gange gjeng gjengje
gjera gjer gjorðe gjort
gjive gjiv gav gjive
ha har hadde havt
hev
halde held heldt halde
hange heng hek hengje
hang
hogge høg hog hoggje
koma kjem kom kome
kunne kan kunde kunna
kusu kusu kusu kusu
late læt let late
laupe ljop laupt
laupte
leggje leg la lagt
liggje lig låg legje
læje lær log læd (loe)
måtte måtte måtta (måt)
mone mon monde
møðje møð mødde mød (te)
nyggje nyg nog noggje
rekkje rekkje(r) rakte rakt (te)
segje segje(r) sa sagt
sitje sit sat sete
sjå ser såg set
skjelje skjel skjelte skjelt
skjele
skulle skal skulde skulla
slengje sleng slong slungje
sova søv sov sove
stande stend stoð staðe
stå står ståt
stinge sting stak stungje
synge syng song sungje
tegje tegje(r) tagde tagd
tekkje tekkje(r) takte takt (te)
tigge tig tag tiggje (a)
timje tim timte timt
time
treðe treð troð traðe
trøðe trøð trauð trode (te)
trenge treng trong trungje
trengde trongje
turve tarv turvte turvt
tyggje tyg tog toggje
vega veg vog vegje
vekkje vekkje(r) vakte vakt (te)
vera er var vore
veta veit visste vista
vist
vilje vil vilde vilja.