Han Per og ho Bergit/2

Fra Wikikilden
Hopp til navigering Hopp til søk
P. Omtvedts Forlag (s. 10-20).

Nils Torgerſon var ein stor Mann i Bygdi. Han hadde Gard og Naut og Pengar ataat paa Kiſtebotnen. Han var Son av ein Husmann og ein ſtor Viltyring ſom Gut. Far hans var fatig og „fatig Manns Mat er ſnart eten,“ ſom Arne ſagde.

Difyre laut Nils, daa han var ſekstan Aar gamall, ſtrjuka aat Byen og tena. Men korleides det no hadde ſeg, han Nils vilde inkje taka for høgt i, og ſo vart han Veitagravar. „Nokot betre enn inkje,“ ſagde han Nils. Men Nils det var Gut, ſom kunde grava, det; han grov og grov og ſlutad inkje, fyrr han hadde gravet ſeg fram til Polititenar. Hende det daa, at ein og annan heimanfraa kom til Byen og hadde teket ſeg ei Taar yver Torſten, var han inkje viſs um, at han Nils kunde ſtanda attanfyre, gripa honom i Trøya og leida honom til Myrkeſtova. Heima i Bygdi likad dei inkje detta; dei log av Nils, sagde „tvi,“ naar dei ſvallad um, korleides han bar seg, og vilde inkje ſjaa paa Far hans eingong, av di han hadde ſlik ein Son. So hende det seg nokre Aar etter, at ein Gut kom reikande til Bygdi i ei fin, ny Trøya og — det var han Nils. Folk vilde inkje bera Kjenſel paa honom, for det var inkje berre Trøya, ſom var ny, men heile Guten. Han var vorten ſtorſlegen, og havde fenget ſeg ei diger, raud Nos. Men Nils kunde ſnakka fyre ſeg han. Han preikad fyre Unggutarne baade høgt og laagt um alt det, ſom var at høyra og ſjaa i Byen; han var ſpræk og kaat, hadde Viſoſtubbar i tunnevis, og det gjekk inkje lang Tid, fyrr Nils’en vart vel likad og vel fagnad, der han kom. Var det nokon, ſom kunde fortelja løglegt og flirande, ſo var det han Nils. Kom i han Godlaget ſitt og hadde fenget nokre Dramar og eit Par Krus Øl, kunde han ſitja paa Krakken og ralla ſlik, at Gutarne meſt fekk Hjartailt av Laatt, medan Gjentorna foor ſtad og gjøymde ſeg. Spurde ein honom daa, kvifyre han inkje vart verande i Byen med ein Gong, var det, ſom han Nils tagnad litetvetta. „Aa det hadde no inkje voret Hugen hans at vera der all ſi Tid, han maatte no heim ein Gong han og, maa vita, og ſjaa korleides det ſtod til i Bygdi.“ Men Saki var den, at Nils i den ſeinaste Tidi hadde ſleget ſeg paa Drykken. So hadde han drukket ſo lenge, til han ſjølv kom i Myrkeſtova, og daa han kom ut derifraa, ſynte dei honom Vetravegen. Der ſtod Nils. „Eg lyt nog ſtrjuka heim atter,“ ſagde han, og ſo ſtrauk han. No foor han Nils paa Lausarbeid att og fram i Bygdi, og kvart han kom, vart det Glis og Laatt. Han Nils var inkje ljot, hadde han berre inkje havt den raude Noſi; ſløgt Hovud hadde han og Flogvit, ſo det var inkje at undraſt paa, at ei gomol Ekkja fekk Hug til honom, for „gamle Kubbar brenna lenge,“ maa vita. „Gomol er ho. Pengar heve ho, den gamle ſig, og den unge ſtig,“ ſagde Nils og ſo friad han til Ekkja. Aa jau, ho vilde, fulla, taka honom, men fyrſt maatte han no verta til nokot fint, for det hadde fyrſte Mannen voret. „Kvat ſkal det vera?“ spurde Nils. „Aa eitkvart Slag med Kyrkja,“ ſvarad Ekkja. So rødde dei no ſeg imillom um detta, og ein fin Dag var Nils ſtroken or Bygdi. Han var dregen til Seminariet, for no ſkulde han verta eitkvart Slag ved Kyrkja, maa vita. Men korleides det no gjekk til, anten Lærdomen var for tung elder Drykken for lett, nog er det, at han Nils aldri vardt ferdug med Skulen ſin. Og eit Aar etter kom han atter. Noſi var lika raud, men no ſkulde han vera utlærd, ſagde han. Det fanſt nog dei, ſom ſagde nokot annat, at det var Noſi meir enn Nils, ſom var utlærd, for Saki var den, at dei nog hadde ſynt honom Vetravegen der og; „men det er aldri verdt at agta paa Drøſor,“ ſagde Nils, og det var ſant ſagt. Nils hadde no Lukka med ſeg, kor ſom var, han vart gift med Ekkja, fekk ſtor Gard, rødde vel med Preſten, og du kann tru, det vardt Kviſkring i Bygdi, daa Nils Torgerſon var vorten Klokkar og Kyrkjeſongar. Men etter den Dagen ſkulde du ſnaudt nog kjenna Nils’en atter. Han var vorten ein Fot høgare, ſtrekte den krokutte Ruggen ſin ſo rak, han kunde, fekk seg ei Huva med Silkefor og blankt Huveſlag, og naar han ſo med ei Bok under Armen ſtarvad nedetter til Preſten, var det nett, ſom ein Staur drog ſeg burt etter Vegen. Naar Bygdarfolk helſad til honom, ſo nikkad berre Nils, men kom ſo Preſten elder Frua hans reikande, jau daa ſtod han Nils paa Vegtromen med Huva i Hondi og nikrøkte ſeg ſlik, at Folk kunde tru, han var gjengen or Led. Elleſt hadde han Nils god Røſt i Kyrkja, var godsleg i Samlag, helſt naar han hadde fenget seg ei Krus Øl yver Torſten. Daa ſkein Andlitet paa honom, han gartad med Gjentom, flirte litet imellom, tok ſeg ein Sleng i ein Springar, og Munnen gjekk ſo ſnogt ſom ein Kvernakall. Klokkaren var gløymd fyre lengeſidan, og gamle Nils’en var komen atter. Han Nils var alt gamall i Embættet ſit, men endaa livde Ekkja. „Gamle Sinar er ſeiga,“ ſagde Nils og ſkaut Rukka paa Skallen, „men ho gjerer inkje Ugagn helder Stakkar.“ Tilſlut do Ekkja, og gamle Gudbrand i øvſte Garden ertad ſtendigt honom Nils med, at aldri hadde han ſunget ſo klaart, ſom daa Kona hans foor i Jordi. No var han fri Mann paa Garden, hadde Naut og Pengar paa Kiſtebotnen. „No kan eg gifta meg atter,“ ſagde Nils og ſkok seg paa Ryggen, „etter ei gomol fær eg ei ung, ſo heve eg freiſtat baade Slag.“ Og no gjekk han Nils paa Friing til henne Bergit.

Nils Torgerſon var ein fin Mann. Han hadde tvau Slag Plagg, eit av Vadmaal til Kvardags og eit av fint Ty til Sundags, — og tvau Slag Maal, eit fint til Preſten og i Embættet ſitt, og Stakkarsmaalet elleſt utanum. I den ſidſte Tidi hadde Nils ſtendigt gjenget med det fine Plagget og flitt ſeg upp paa alle Maatar. Dei kviſkrad um det i Bygdi, kvat det hadde paa ſeg, at Nils’en var vorten ſo fin i ſlik ei Snøggvending. Men han Nils log fyre ſjølve ſeg han og ſagde: „fær eg fyrſt ei Kona, kjem gamle Plagget fram atter.”

So var det um Laurdagsmorgon. Vedret var bjart, men Lufti nokot kald, for Soli var inkje komi høgt uppaa Himmelen endaa; berre glimde og log ſom eit ſtort Auga derburte i Auſt og glytte imillom til Per, ſom ſtod ute i Tunet aat Preſten og ſopte. Per mullad ei Viſa, ſaag ſtundom burtetter paa hi Sida aat Fjorden, der Huſet hans Arne Bjørnſtad laag, log ender og daa med ſjølve ſeg og ſopte og mullad atter. Han kom i Hug, kvat det var, han hadde ſvallat um med Bergit fyrre Kvelden um Klokkaren. „Jau, hadde eg deg berre her,” tenkte Per, „eg ſkulde ſakta” — — — Med det ſame ſkvatt han upp, for ei Hond ſlo honom paa Okſli, og der ſtod — Klokkar Nils Torgerſon med ei ſtor Bok under Armen, i det finaſte Plagget ſitt og ſvart Halsduk, ſo rak og keik ſom eit Leſarbarn paa Kyrkjegolvet. „Goddag, Sonen min,” ſagde Klokkaren, han var ſo tung og djup i Maalet. „Goddag,” ſagde Per, ſtrauk av ſeg Huva og ſette eit grøtelegt Andlit upp imot Nils, „er Klokkaren ſo tidleg ute og gjeng idag?” „Jau, ſer du, det er no inkje ſo greidt med alle desſe Vigslor og Barnadaapar og Likferder, og kvat det no heiter altſaman. Alt ſkal verta gjort, og inkje nokot atteglømt, ſom dei ſegja; og um inkje me, ſom no ſtyra og ſtella med alt ſlikt nokot, byrjad ſkriva og træla fraa tidleg Morgon til ſeinaste Kveld, ſo ſaag det ilt ut i Bygdi. Det kom til at ſturta alt ihop, ſkynar du — jamen kom det til at gjera ſo” — og Klokkaren ſputtad i Marki. „Det er Arbeid, ſom tek paa Merg og Bein det Gut slik Leſing og Staak, ein kan verta baade veſall og bleik” — og Klokkaren ſnaut ſeg i den raude Noſi. „Puh! eg heve nog gjenget ſnart idag,” ſagde han, turkad ſeg i Skallen og ſlengde Hondi ut mot Per, — „det leitar meir paa alt ſlikt, maa tru, enn at ſopa og grava og” — — „Det er vel ſo det,” tok Per frami, „Klokkaren heve vel aldri gravet ei Veita han,” og ſo blinkad Per’en fult upp paa Nils. Nils let, ſom han inkje høyrde, ſnudde ſeg og lagad ſeg til at ganga inn. „Fa’r er vel heima no,” nikkad han og krafſad litet paa Boki. „Jau, heima er han, for han ligg nog i Sengi.” Klokkaren ſkrapad alt av ſeg paa Dørſtokken og koſtad paa Plagget ſitt, daa han høyrde ein øgeleg Sukk, og der ſtod Per, ſtudd paa Soplingen med Andlitet mot Jordi og Huva upp til Augo. „Eg vilde nog gjerna faa røda litetvetta med deg,” ſagde han og turkad likſom ei Taara burt med Huva. „Ein annan Gong, Sonen min, no heve eg inkje Tid,” og Klokkaren tok alt Hondi paa Klinka. „Det var no um henne Bergit Bjørnſtad maa vita,” tok Per i og glytte litet upp. Klokkaren ſlepte Hondfeſtet, ſtod eit Bil, ſnudde ſeg ſo beint ikring og ſaag paa Klokka si: „det er nog for tidleg at ganga inn aat honom Fa’r endaa, og det er inkje verre Vedret, enn at eg kann ſitja ute likaſogodt ſom inne.” Og dermed ſette Klokkaren ſeg beint ned paa Troppi. Han ſat no ſlik ei Stund. So byrjad han hoſta. „Det er fint Vedr idag,” hoſtad han og ſaag rundt ikring. „Ja vel og,” ſagde Per, „ein kunde gjerna ganga berarmad fyre den Skuld.” „No — du ſkal vel paa Friing i Kveld du daa Per,“ ſagde Klokkaren, log litet i det ſame og pitlad nokot Smaaſtein or Sanden. „Aa nei! Gud betre meg, eg kjem nog inkje meir paa den Leidi,” ſukkad Per og upp til Augat med Trøya — det vert inkje nokot av millom meg og Bergit.” „Kvat Slag? korleides gjeng det til?” ſpurde Klokkaren og ſaag med ſtore Augo paa Per. „Eg veit inkje korleides det heve ſeg, men viſst er det, at Far hennar heve ſet henne upp. Fyrr var Bergit baade blid og god, men ſidſte Gongen, eg ſat hjaa henne, vilde ho inkje vita nokot av meg. Ein Storkar hadde nog rødt med Far hennar, — Namn nemde ho inkje — men det vert nog ſo, at dei tvau kjem ihop. Ho kjende inkje nokot ſtørre til honom ho helder, men han kom nog ikveld, meinte ho, ſo ho kunde faa ſvalla litetvetta med honom. Klokkaren ſkulde inkje vita, kven det var — ein ſtor fin Mann var det, ſagde ho. Aa jau, det gjeng ſo i Verdi; Rikdomen fær beſte Fagnaden.” Per ſukkad, tok Huva upp til Augo, ſom vilde han turka ſeg, men glytte burt paa Klokkaren, ſom ſat og lydde. „Det var ein Smakabite,” tenkte Per og log med ſjølve ſeg, „men du tarv nog litet til. Eg vilde no ſpyrja Klokkaren ſom ein gamall og vitug Mann, kvat han vilde telja til, for harmelegt er det, at ei ſlik fager Gjenta ſkal ganga fraa meg. Og ſo ſnøgt det var at koma yver til henne daa! Eg ſlapp at ganga den lange Vegen rundt Viki, for den gamle Baaten til Preſten ligg ned med Bryggja, og det er ingen, ſom brukar honom vidare. Strakſt eg var ferdug med Arbeidet um Laurdagskvelden, ſtrauk eg berre ned til Sjoen, rodde yver og ſprang upp Bjørnſtadbakken; ſo var det gjort, for Koven hennar Bergit ligg lika med Stigen til Fjoſet, nett der, du kann ſjaa, paa høgre Hondi” — og Per peikad burtetter, der ſom Vindaugo glitrad — „og ſo viſste ho ſo vel, naar det var eg, for eg var alltid fyrſt, og ſo kakkad eg tri Gonger ſmaat paa Glasſet. Eg hugſar endaa ſidſte Laurdagskvelden — — Vedret var likaſo bjart ſom idag — — men no ſkal Preſtabaaten faa liggja i Fred fyre meg. Eg kann verta ſo harm, ſo harm, naar eg tenkjer paa, at ein annan ſkal fagna Bergit i Kveld. Er det inkje tregelegt Klokkar, og ho var inkje meir en ſekstan Aar.” — — — „Dei er ſlika Gjentorna alle ihop, min gode Per,” ſagde Klokkaren med Vyrdnad, reis upp fraa Troppi og lagde den eine Hondi paa Oksli hans Per — „Ungdom og Visdom er ſjeldan ſaman; gakk du til ei onnor du, og ver lika ſæl; det er no vel alltid dei, ſom vil hava deg, um dei no inkje er ſo unga, og gamla Skoer fella beſt aat Foten.” „Aa ja, Klokkaren maa vel vita ſlikt han, ſom hadde ſeg ei ſnild og vitug Kona,” ſagde Per og glytte upp aa Nils. „Hm! — krymtad Klokkaren, — gild Kona var det, det var viſst; Synd at ſegja annat — Hm — Hm — —.” Det er inkje ſo greidt at ſleppa det, ein fyrſt heve ſleget Hugen paa, det veit nog Klokkaren fraa den Tidi, Kona hans do, — — og fær eg inkje ſjaa og kviſkra meir med Bergit um Laurdagskvelden, ſo” — — „Du maa inkje tala ſlik,” ſagde Klokkaren tungt, lagde Armarne i Kroſs yver Brjoſtet, krymtad og ſlo alt i eit yver i det ſine Maalet, — „veit du inkje kvat den ſtore Salomo ſegjer? — aa nei, du er vel inkje kjend med honom du. Han ſiger, — ja kvat er det no han ſegjer? — — aa ja, det kann vera Slikſlag, men det ſkulde no ſige ſomyket ſom: „Ungdomen er galen nuomſtunder,” det kann høva paa deg det Per. — — Hm — og det var ſo, at Preſtebaaten ligg dernede ſtendigt? — — no ja, ſer du, — all denne Kviſkring og ſligt, det er Galſkab det og Styghet og andre Laſter, ſom du inkje burde fare med — — — og det var tri Gonger, du kakkad paa Glaſet? — — — puh — det vert varmt idag.” Og Klokkaren turkad ſeg i Andlitet, ſaag paa Klokka ſi, ſpratt upp og inn til Preſten, ſo han ſnaudt nog fekk bidja Per liva vel, ſom ſtod der, ſtudd mot Soplingen med det grøtelegſte Andlit av Verdi, ſtirte paa Klokkaren, medan han preikad, til han knapt kunde halda ſeg fyre Laatt. „Haa — haa — idag hever du gjort det godt Nils Torgerſon,” tenkte Klokkaren, daa han ſtod i Stova aat Preſten, „men i Kveld ſkal du gjera det betre.” „Haa — haa — idag heve du gjort det godt,” tenkte Per ute paa Tunet og ſlo ſeg i Neven ſo det ſmall, „men i Kveld ſkal du gjera det betre.” Og daa Kvelden kom, kven annan var det vel, ſom lurte ſeg ned til Preſtabryggja og løysſe Baaten, enn Klokkar Nils Torgerſon. Og daa Kvelden kom, kven annan var det vel, ſom ſtod attanfyre Nauſtet og njosnad, enn han Per. „No tenkjer eg, Per’en ynſkte ſeg i min Stad,” ſagde Klokkaren, ſmaaflirte og drog paa Aarom. „No tenkjer eg, Klokkaren ſnart ynſkte ſeg i min Stad,” ſagde Per og ſprang lett burtetter Vegen, ſom gjekk rundt ikring Viki. Stundimellom ſtod han, ſaag utyver Sjoen og lydde. Jau, han høyrde Ljoden av Aaredragi, og Klokkaren var det, ſom ſat i Baaten. Han likteſt i Maaneſkinet ein ſvart Staur, ſom ruggad att og fram. „No lid det,” ſagde Klokkaren og ſkaut Puſten, lagde ſo Aararne ind i Baaten og batt honom faſt. „No lid det,” tenkte Per, han likteſt burt paa Vegen ein ſvart Prikk.

Bergit hadde inkje tenkt nokot vidare yver det, ſom Per og ho hadde ſvallat um hin Kvelden. Per, viſste ho, vilde inkje koma, og daa ho ingen annan vilde hava enn Per, hadde ho ſtengt Døri, fyrr ho lagde ſeg paa Sengi. Men bedſt, ſom det var, tykteſt ho høyra nokot tuſla utanfyre Glaſet, likſom ein kakkad paa Ruta, fyrſt ein Gong, ſo ein til, og tilſlut tridje Gongen. Bergit ſlengde Stakken kring ſeg, og ſmatt burt aat Glaſet. „Kven er det? er det du Per?” kviſkrad ho innanfyre, „Nei det er eg,” ſvarad ei Røſt utanfyre og gjorde ſeg ſo fin, ſom det var mogelegt. „Eg? kvat er du for ein Kropp?” ſpurde Bergit. „Det er eg, han du veit nog,” ſvarad Klokkaren og gjorde ſeg ſøt under Glaſet. Lenge var det ſtilt. Klokkaren lydde, for han tykte, han høyrde nokon lægja innanfyre; men ſidſtpaa riktad Døri, og Bergit keik ut. „Nei er det du daa, kvifyre ſagde du inkje det ſtrakſt, — ſo du kjem til meg ſo ſeint paa Kvelden Nils, det var daa ſnildt av deg lel.” Og Bergit drog Klokkaren inn gjenom Døri. „Jau, ſer du, han Nils er no inkje ſo gamall og ſtør, ſom han ſer ut til, naar han ſtend i Kyrkja; han kann ogſo fara paa Leik ſuma Tider. Og deg heve eg no baade lært at leſa, og eg heve danſat med deg paa Leikvollen, og eg heve alltid likat deg godt og vel Bergit; for du er inkje ſlik berre med Glis og Laat, ſom dei andre Gjentorna elder ſlik, ſom det inkje er Ordet i. Baade fin og ſnild er du, og Vit bur det i deg.” „Du læſt no vel berre ſo no Klokkar,” ſagde Bergit, for inkje heve eg nokot framum dei andra, ſlik liti Vækja, ſom eg er. — Men ſet deg no ned og lat meg faa ſvalla med deg ei Stund; det er lengeſidan ſidſt, — eg trur det var i Danſen uppe paa øvſte Garden.” „Ja det er ſant, det var i Danſen; det var ein trøyſam Kveld det Bergit, jamen var det ſo. Var det inkje der han Per Preſtegarden kom i Baſketak med Olav paa Berget?” „Jau det var ſo det.” „Korleides likar du Per?” „Aa, det er nog ein Villſtyring det, han kjem ſeg aldri vidare fram,” ſagde Bergit og glytte burt aat Døri, um inkje Far hennar lurte. „Var det likt ſeg daa,” ſagde Klokkaren og gnikad ſeg paa Knei, „ſlike Unggutar ſom han, er det aldri verdt at vyrda nokot. Dei renn likaſo ſnart, ſom dei er komme.” „Hyſs! du maa inkje ſnakka ſo høgt, dei kunde høra deg,“ kviſkrad Bergit. „Det er vel inkje ſo faarlegt,” meinte Klokkaren, „Far din og eg er fine Viner me, maa vita”, og Klokkaren log med ſjølve ſeg. „Men eg vilde no ſpyrja deg Bergit, um du inkje trur, det kunde verta Parfolk av oſs tvau. Gard heve eg og Klædabunad, og alt det, du kann ynſkja, ſo Føda ſkal du ſleppa at ſyta fyre.” Kvat trur du Far min vil ſegja daa?” „Far din? det ſkal nog laga ſeg; Far din ſlær til ſtrakſt, han,” ſkreik Klokkaren. „Det var eit ſant Ord det”, ropad ei Røſt i det ſame, og dermed fekk Klokkaren eit Nakkadrag, ſo han tumlad, ei onnor Hond tok Tak i Broki, og ut for Nils Torgerſon gjenom Døri, nedyver Tropperna og vart ſitjande ſom klumſad midt paa Vegen. Der ſat Klokkaren.