Han Per og ho Bergit/1

Fra Wikikilden
Hopp til navigering Hopp til søk
P. Omtvedts Forlag (s. 3-10).

I den ſtore Stova paa Bjørnſtad ſat dei gamle tvau eine. Det var alt ſeint paa Kvelden, og myrkt hadde det vortet i Stova, men Kari var inkje den Kona, ſom vilde ſleppa Rokken fyre det. Ho berre flutte honom eit Stig nærre Gruva, so Skinet fraa Elden fall paa Traaden, og der ſat ho, høg og vyrdſam, med det kvite Skautet ſitt, ſaag ſtundom etter um Snelda ſat, ſom ho ſkulde ſitja, ſtrauk Rokkſnori med Fingren, og let Hjulet ſnurra og ſurra, ſo det var nett, ſom eit heilt Kvefſabol hadde floget inn i Stova. Det var no inkje ſtort Ljos helder, ho fekk fraa Gruva den Gongen; det laag berre nokre raude Kol og oſte, og ein og annan liten, halvbrend Stubbe, ſom det ſtundom ſpratt Varme ’ti, men ſom ſloknad, nett daa han trudde, han ſkulde til at verta Kar. Ho Kari hadde alt fleire Gonger tenkt ſeg til at ſlengja ein liten Kviſt innpaa Varmen; men kvar Gong, ho tenkte, ſaag ho berre burt aat Døri, um inkje Bergit kom no. Ho kunde inkje ſkyna, kvar det vart av henne i Kveld, endaa det ho ſkulde ſetja Grauten paa til Nottverd. Ho maatte daa ein Gong koma upp ifraa Fjoſet.

Arne, Mann hennar, var komen ſeint inn i Kveld. Han hadde ſtelt i Eplehagen ſo lenge, for det var ſidſte Trei, ſom ſkulde innbergaſt. No hadde han teket ſeg ein Krakk, ſett ſeg burt med Gruva til Kari, fenget Pipa ſi fullſtappad, Eld i henne og røykte og røykte. „Han er fulla trøytt etter Arbeidet ſitt“, meinte Kari, og kaſtad eit Auga burt paa honom, der han ſat krokutt med baade Hender liggjande paa Knei, ſaag beint ut, ſagde inkje nokot, berre røykte. Men han Arne ſaag no inkje ut til at trøyttaſt ſo braadt, akslabreid og ſterk, ſom han var; han Arne berre ſat og grundad, og deſs meir han grundad, deſs meir røykte han.

„Eg vilde nog ſpyrja um eitkvart,“ ſagde Arne ſidſtpaa, ſaag upp aa Kari og ſlo Pipeoſka ut paa Gruvehella, — „korleides likar du han Nils, Klokkaren?“ „Aa jau! det er visſt ein klok Mann og ein myket leſt Mann, og god Røſt heve han i Kyrkja.“ „Jau, og ein fin Mann,“ tok Arne frami og bles i Pipa ſi, „han kan vel eiga ſo innpaa nokre hundrad Dalar?“ „Venteleg det,“ ſagde Kari og flutte litet paa Rokken, — „um han inkje heve ſumlat burt alt det, han fekk med fyrſte Kona ſi“. „Var det likt ſeg daa, ſlik fin og vitug Mann ſom han er, han heve fem Naut og tio Sauder.“ Arne ventad, at Kari ſkulde ſegja nokot, men ho berre ſnurrad med Rokken. „Han Nils tek vel til at eldaſt no?“ ſpurde ho og ſnurrad endaa meir. „Aa det er no inkje ſaa faarlegt med det,“ ſvarad Arne og gnikad ſeg med Huva paa Hondi, „han Nils er ſtor og ſterk, og kann liva lenge endaa.“ „Snurr—rr—rr—“ ſagde Rokken. „Heve han nemnt Bergit fyre deg,“ ſpurde Kari um eit Bil. „Det er nog inkje ſo reint fritt,“ ſagde Arne, ſlepte Huva i det ſame, men bøygde ſeg og tok henne upp atter. „Kvat ſvarad du?“ „Aa — inkje nokot visſt. Eg ſagde no fyrſt, at eg ſkulde røda med deg og ſidan ſpyrja Gjenta. Det lyt verta ei Raad med det og, veit eg, — det heve no inkje Haſt med Gjenta helder.“ „Det var eit ſant Ord det Arne, du heve ſtendigt voret ein vitug og langtenkt Mann. Bergit er inkje meir enn ſekſtan Aar, og ho heve lenge, til ho kann gifta ſeg, ſlik Villſtyring, ho er.“ Kari reiſte ſeg fraa Stolen, tok nokre Pinnar, lagde paa Elden og bles paa Sidan ſette ho ſeg paa ſame Staden, ſom fyrr. „Heve han Gjentelukka han Nils, meiner du?“ „Det kann no vel vera ymiſt det,“ ſagde Arne og ruggad med Hovudet, — „det er med Gjentelukka som med Sunnanvind, han blæs idag, men imorgon heve han ſnutt ſeg. So lenge Gjentorna berre hava Unggutar um ſeg, er dei kaute og hava Sveinkallen til Glis og Laatt. Men naar ſo Gutaflokken rymer undan, og daa gamle Kallen kjem i Helgartrøya og friar, ſo er nog inkje Gjenta ſein til at taka honom og ſegja Takk ataat. For naar berre Gjenta fær ein Mann, ſom er ſnild og vitug og heve nokot til at liva av, ſo kann det vera ſlik Slag med alt hitt. Kjærleiken kjem nog med Tidi, det er inkje nokot til at ſyta fyre, det inkje. Og ſlik Mann, ſom han Nils ſtend inkje kvar Dag i Vegen med Huva i Hondi, og det at verta Klokkarkona er inkje Kvardagsmat. Daa kann ho koma baade til Presten og Skrivaren og Futen, og dei er det, ſom ſtyra alt ihop. Ho kann ſitja i Prestaſtolen i Kyrkja, um ho vil, høyra Mannen ſin ſyngja og ſjaa, kor dei alle helſa paa honom, naar han gjeng ut ſaman med Presten. Han heve Kyr og Sauder og Gampar og alt det beſte, ſom tenkjast kann. Og vil Gjenta ſtyra, kann ho og det. Han er for ſtør no til at fara paa Leik og Dans, og er det litet Vit i Gjenta, kann ho nog ſvalla vel med honom, um han ſkapar ſeg galen ein og annan Gong.“ Arne hadde reint fenget Munnen paa Glid, men der ſlutad han. Han gjekk burt aat Gruva, kveikte upp Elden, fekk ſeg ei Pipa paa nytt, og no ſat han nett ſlik, ſom fyrr, grundad og røykte. Kari ſnudde paa Rokken. So ſtod Arne upp og ſkulde kveikja Ljos. „Eg kunde nog hava nokot litet til at ſpyrja deg um og,“ byrjad Kari. Arne ſette ſeg ned atter. „Korleides likar du han Per?“ „Han, Teneſteguten i Preſtgarden?“ ſpurde Arne, tok Pipa av Munnen og ſaag med ſtore Augo paa Kona ſi. „Eg meinte honom,“ ſagde Kari, rikkad ſeg inkje fraa Stolen „Aa det er no vel inkje nokot til at ſkrønta av det, maa vita,“ ſagde Arne og tok ſeg uppi Haaret, — „ſtor er han i Munnen, men ſtore Ord gjera liti Gjerd, og ſtore Lumor heve han i Broki, men inkjevetta i deim. Teneſteguten fær nog tena lenge, ſkal det muna nokot, og fatig Manns Mat er snart eten.“ „Snurr—rr—rr—“ ſagde Rokken. Arne tagnad og glytte med den eine Augnakroi upp aa Kari, men ho ſat lika høg og aalvorsleg ſom fyrr og mælte inkje Ordet. So ſat dei no ſlik eit Bil. Men daa kunde inkje Arne halda ſeg lenger, han flutte ſeg att og fram paa Krakken. „Det er no vel inkje ſant, veit eg, det, dei kviſkra um i Bygdi, at han Per gjeng her ſtundimillom og lirkar?“ „Ein ſkal aldri lyda etter det, Folk drøſa um,“ ſvarad Kari og flutte litet paa Snelda. „Jau, for eg ſkal ſegja deg,“ kviſkrad Arne, „eg heve ſtundom høyrt det tuſka i Koven hennar Bergit, men eg heve inkje tenkt nokot vidare etter det. Det ſkulde vel aldri vera han Per, ſom gjeng paa Friing?“ „Eg kann no inkje vita det; ingen veit, kvar Haren gjeng, ſegjer eit gamalt Ord, men du er vel Kar til at vaka yver Dotter di du, veit eg?“ „Jau han ſkulde berre freiſta — ſlik ein Styving. Det er no vel Laurdagskvelden han lagar ſeg til, veit eg; men bid du Guten min, du ſkal nog faa Laug den Kvelden. Og heve du inkje fenget Juling fyrr, ſo ſkal du faa det daa.“ Arne hadde vortet reint ſint, han hadde reiſt ſeg fraa Krakken og dreiv upp og ned paa Golvet. Med det ſame høyrde han nokot tuſta burt med Døri. „Kven er det?“ ſpurde han og ſnudde ſeg. „Det er berre eg,“ ſagde eit grant Maal, og inn dreiv Bergit med eit Fang Ved, ſom ho ſlengde fraa ſeg i Kroi. „Du heve vel aldri lydt etter det, eg ſvallad um med Mor di?“ „Nei daa!“ ſvarad Bergit, treiv Fyrklædet upp til Andlitet ſitt og ſkundad ſeg ut gjenom Døri. „Kjem du inkje ſnart til Grauten,“ ropad Moderi etter henne. „Jau daa?“ ſvarad det ute i Gongi, men no kunde inkje Bergit halda Laatten lenger; ho ſkrattad, ſo det ſong i henne, foor ſom ein Tulling utigjenom yſte Døri burtetter Tunet og upp aat Storbjørki i Bakken. Der datt ho i Koll og vart liggjande og ſkrattad og ſkrattad: „Nei Per! Per! no heve eg aldri høyrt nokot ſo løglegt fyr!“ „Kvat er tids?“ ſpurde Per, han kom framum Bjørki og ſlengde ſeg ned i Graſet. „Fa’r min vil dengja deg Per!“ „Kvat Slag?“ ſagde Per, gjorde eit Sett upp, heldt ſeg med baade Hender kring Knei og ſaag paa Gjenta. „Jau det er ſo ſant, ſo ſant, — og det vert inkje Smaajuling du fær der Gut.“ „Men korleides kann du vita det?“ „Jau, no ſkal du berre høyra. Du veit, eg bad deg ganga upp med Storbjørki og bida paa meg, med’ eg fekk ſkura ſidſte Bytta, og driva inn med eit Fang Ved. Beſt ſom eg daa ſkulde til at ganga inn i Stova, høyrde eg Far min ſnakka høgt med Mor mi. Og veit du, kvat dei ſvallad um?“ „Nei?“ „Det var um Nils, Klokkaren.“ „Kvat Slag? um Nils?“ „Ja, um Nils var det, og Far min ſagde endaa, at han likad honom vel, og det ſkulde nog verta Parfolk av oſs tvau, meinte han“. „Kvat ſvarad du daa Bergit?“ „Eg ſvarad inkjevetta eg, for eg vart ſo full av Laatt, at eg litet kunde halda meg, der eg ſtod. Men daa kann du tru, at Far min lagde ut um Gardſtel og Bunad hans Nils, — eg kunde nog høyra, at Klokkaren ſjølv hadde preikat fyre honom, og ſo ſagde han tilſlut, at Unggutarne berre letſt halda av ei Gjenta, dei ſveiv fraa den eine til den andre. Er det ſant det Per?“ „Trur du det Bergit?“ „Eg veit inkje, kvat eg ſkal tru.“ Og ſo log dei baade, og Per’en ſlo Armen um Midja hennar Bergit og vilde kysſa henne, men Bergit ſtaut fyre med Hondi. Sidan glytte ho ikring ſeg, um det var nokon, ſom kunde ſjaa eller høra deim, og — ſo kysſte ho Per. „Men det er ſant, eg fekk inkje høyra um Julingi, du veit,“ ſagde Per, log og gjorde eit Kaſt med Hovudet, ſo Duffen paa Huva ſlang fram. „Nei, det var ſant. Mor mi, ho ſagde inkje nokot til alt detta, maa vita, men ſomyket kunde eg ſkyna, at ho inkje held nokot paa han Nils. Eg trur no, ho likar deg Per, for ho veit ſo vel, at du heve voret hjaa meg Laurdagskvelden, men ho heve aldri ſagt nokot. So ſpurde ho daa ſidan um, korleides han likad deg. Men daa vart Far min ſint — han heve nog høyrt gjetet nokot um Friingi di han og, maa vita, for han preikad ſlik og var so vreid, at han meſt gjekk utor ſeg. Og ſo ſagde han, at kom han yver deg ein Gong, ſkulde han rundjula deg ſlik, at du nog ſkulde trega paa den Ferdi. No vil han visſt lyda etter imorgon paa den Tidi, Gutarne pla koma. Han fær nog leita lenge daa, ſkal han finna deg.“ „Ja, kvat meiner du? ſkal eg koma, elder ſkal eg inkje koma?“ „Er du galen du? — du vil daa vel inkje dragaſt med Far min?“ „Eg kunde no ſakta taka Gamlen veit eg,“ ſagde Per og tok seg bak Øyrat, — „og det kunde nog vera Gaman og fyre ein Gongs Skuld — men eg fær vel halda meg.“ „Du ſkal inkje vera for kaut helder. Far min er ſterk, han.“ „So vil eg freiſta,“ ſagde Per, ſmøygde Trøya uppyver Armen, og ſaag paa honom. „Ja du vaagar at koma,“ ropad Bergit lægjande og hotad med Hondi —, „eg jagar deg av.“ „Det kann du inkje,“ ſagde Per, tok Hondi hennar og ſto faſt med den andre. „So ſtengjer eg Døri.“ „Eg ſtend utanfyre.“ „So tek eg Klokkaren.“ „Aa nei, eg lyt nog vera heima imorgon lel,“ ſagde Per og ſlepte Hondi, — „det var inkje Aalvoret mitt helder.“ So ſvallad dei daa um eit og annat. Men rett ſom det var, ſpratt han Per upp, log ſo det ſong i honom og ſlo seg paa Læret: „Nei du ſegjer nokot, nei kunde eg gjera det Bergit, eg ſkulde ſkratta ſlikt, at dei kom at høyra det paa hi Sida.“ „Kvat er det daa,“ ſagde Bergit, ho maatte lægja med, anten ho vilde elder inkje.“ „Um eg no fekk Klokkaren til at ganga paa Friing imorgon, ſo fekk han ſeg litet Juling, maa vita.“ „Er du reint ſpikande galen? korleides ſkulde det ganga til?“ „Eg lyt hitta paa eitkvart Slag, ſer du, — nei kor han ſkulde ſpræla, — han heve ein Gong ſleget Far min, ſo Eret ſtend etter, den Skarven, men eg torer inkje handtaka honom, ſidan han ſtend so høgt i Bygdi, — nei kunde eg berre“ — — — — Meir fekk inkje Per ſagt, for i det ſame høyrde dei eit, ſom ropad paa Bergit. Det var Kari, ſom ſtod i Døri. Daa ho inkje ſaag henne nokonſtad, tok ho Vegen ned til Fjoſet. „Nei, Gud betre meg,“ ropad Bergit og ſpratt upp, „eg heve reint gløymt Grauten.“ Og ho paa Laup nedetter. „Høyr her Bergit!“ ropad Per og fylgde etter, „du veit no vel, at eg heve lagt meg til godes ſomyket, at eg kann kaupa ein Plaſs um tvau Aar — — men det vert no inkje ein Klokkargard, maa vita.“ „Det lagar ſeg vel med Tidi, alt ihop,“ meinte Bergit. „So er det vel; eg er inkje den Guten, som trøytteſt ſo braadt, og det kann henda ſo myket Aaret ikring.“ „Farvel daa Per.“ „Farvel, og ſo fær du liva ſo vel imorgon.“ „Gløym inkje Klokkaren.“ „Nei du kann tru, eg ſkal inkje gløyma honom, han tarv litet Juling den Guten.“ „Godkveld, godkveld.“ „Ja og ſo driv eg no burtetter ein av Dagarne Bergit.“ „Du veit upp med Bjørki.“ „Godkveld, godkveld.“

Han var ſpræk Per, der han ſlang nedetter Bakken. Høg og herdebreid var han, mjuk i Limerne og lett paa Foten. Huva ſat paa Sneid paa det krullade Haaret, rak var han i Ryggen, Armarne ſlang att og fram og dreiv ſtundimillom til Tollekniven, ſom ſat i Beltet, Føterne ſlog lett men faſt i Marki, ſo det ramlad i Skinbroki fyre kvart Stig, han tok. Han var ſterk i Armen baade til Arbeid og til Ryggjatak, hæv og hag, ſnartenkt og aldri raadlaus. Han var den fyrſte, ſom ſat paa Kyrkjebakken Sundagsmorgonen og han var den fyrſte, ſom gjekk til Dans og Leik um Kvelden. Han var Fyrſtemannen, der det galdt at arbeida og han var Fyrſtemannen der det gjaldt at garta med Gjenta; for Gjentelukka hadde han, det visſte nog Per. „Det finſt no inkje meir enn ein slik Gut i Bygdi,“ tenkte Bergit, ho glytte etter honom i Døri.