Norsk mållære/5

Fra Wikikilden
Hopp til navigering Hopp til søk
Johan L. Sundt (s. 16-23).
Tingorðe.

§ 38. Hjå tingorðe er å merkje: kjøn, tal, peik og høve.

§39. Kjøn. Kvar ting vert tenkt enten som han av slagje, ho av slagje eller au som kjønlaus. Með syn på kjøne får vi soleiðs 3 slag tingorð: hankjøninga, hokjønninga og kjønlausinga. Kjøne kjenne ein på kjønsorðe (§ 14). Ein hest, ei ku, eit tre.

§ 40. Tal. Tingorðe har tvo talforme, ei for eintal, som vi bruke, når talen er om ein ting, og ei for fleirtale, som vi bruke, når talen er om fleire æn ein ting av same slagje. Ein gut, fleire guta, denne guten, desse gutane.

§ 41. Peik. Tingorðe nar tvo peikforme, den utpeika og den peiklause. Utpeikforma bruke vi, når ein eller fleire ting av same slagje utpeikes ifrå alle dei andre ting av same slagje, t. d. guten, gutane. Peiklausforma bruke vi, når ein eller fleire ting av same slagje vert nemnte utan eit slikt utpeik, t. d. Ein gut, nokre unga.

§ 42. Høve. Tingorðe nar 4 høve: hovuðhøve, mothøve, siðehøve og eigjehøve.

Merkn. Hovuð- og mothøve fel samen i alle tingorðom. Ofte gjer siðehøve likeso. Eigjehøve er lite i bruk.

§ 43. Tingorða vert brigde på skjelte måta, ettersom dei er hankjøninga, hokjøninga eller kjønlausinga, og ettersom dei i eintal, peikløyse, ende på ein sjølvlyð eller ikkje. Ein hest, ein kjole; ei leið, ei bøtte; eit hus, eit høve.

§ 44. Døme på dei; skjelte slagom.

a. Hankjøninga.
Eintal. Fleirtal.
Peiklaus. Utpeika. Peiklaus. Utpeika.
Hovuðhøve stol stol-en stol-a (r) stol-a-ne
Mothøve
Siðehøve stol stol-en stol-a (r) stol-om
Eigjehøve stol-s
Hovuðhøve ende ende-n end-a (r) end-a-ne
Mothøve
Siðehøve ende-n end-a (r) end-om
Eigjehøve ende-s
b. Hokjøninga.
Hovuðhøve nål nål-a nål-e (r) nål-e-ne
Mothøve
Siðehøve nål nål-en nål-e (r) nålom
Hovuðhøve klokke klokk-a klokk-o (r) klokk-o-ne
Mothøve
Siðehøve klokke klokk-on klokk-o (r) klokk-om
d. Kjønlausinga.
Hovuðhøve fat fat-e fat fat-a
Mothøve
Siðehøve fat fat-e fat fat-om
Eigjehøve fat-s
Hovuðhøve høve høve høve høv-a
Mothøve
Siðehøve høve høve høve høv-om
Eigehøve høve-s

Merkn. 1. Hovuðh. auga(e) auga augo augo-ne (§ 52).

Merkn. 2 Den r, som er set i klemmo i peikl. fl. hjå hankjøningom, vert ikkje uttalt utan i Robygdelagje, Telemarkjen og Harðanger, (der dei segje: stolar, endar) og sørdeilen av Åkershus fylkje Amt) (der dei segje: stoler, ender). I dei orðom i §48, 4, der r er set til, har han ei viðare utbreiðing. Hokjøningane har r i dei same landsdeilom som hankjøningane og lite grand viðare. I dei i § 50, 3 opnemnte har r ei viðare utbreiðing og er difor tilset der. I utpeika form i fl. er r dauð over de heile land, altso ikkje: stolarne, endarne, nålerne (a), klokkorne (a) nokon stað.

§ 45. Mothøv er i alle 3 kjøn likt hovuðhøve.

§ 46. Siðehøve har «om» i alle kjøn i utp. fleirtal. Hokjøningane har en eller on i utp. eintal; en har dei, som ende på meðlyð, on dei, som ende på ein sjølvlyð. Elles er siðeh. likt hovuðh. i alle kjønom.

Merkn. Mange målføre bruke au siðehøve i eintal for hankjøningom, men denne forma er då ikkje på langt nære so sams som hos hokjøningom og må opgjivas. Hjå kjønlausingom staves hovuðhøve og siðeheve eins i eitntal, men tonefalle er eit anna. Dei målføra, som ikkje bruke siðehøve i hokjøn eintal, bruke mothøve istaðen.

§ 47. Eigjehøve fins hjå hankjøningom og kjønlausingom, men som oftast berre i eintal pelkløyse.

Merkn. 1. Hokjøningane (deilvis au hankj.) hadde, før eit eigjehøve på a (ar) i eintal, men dette er gjengje av bruk på de næraste. I fl. likeins. Ei leiving av de fins i some samensette orð, men au her er a oftast gjengje over til e og er å rekne ,som ret og slet bindelyð; ofte kjem au denne reint bort, t. d. bønbok, bønebok, bønbok. Brigde s i hokjøn er oækte og må difor soviðt moglegt undgåas veð å gjive setningjen ei anna vending.

Merkn. 2. Nokre kjønlausinga og hankjøninga har eigjehøve i eintal utp. form, t. d. livs-ens, mans-ens. Her har både tingorðe og kjønsorðe fåt brigde s.

Merkn. 3. Då eigjehøve er so lite i bruk i goð norsk, må ein merkje seg dei boteråðene, som er nemnte i § 27 merkn. 1.

Hankjønninga.

§ 48. Likesom stol (§44, a), vert dei hankjøningane brigde, som i peikl. eint. ende på ein meðlyð, undtakand:

  1. Hankjøninga, som ende på el (ul). Desse støyte e (u) ut i fl. t. d, tistel (tistla), ångel (ångla). Mange målføre brigde desse regelret, soleiðs: tistela, spegjela, nykjela o. s. b.
  2. Nokre hankjøninga, som i fl. får hokjønsbrigde e (ene). Dei av desse, som ende på g eller k får i alle høve i båðe talom inset ein j, der de kjem ei stavelse til t. d. benk, (fl. benkje, benkjom). Desse er:
  3. bek leg seð
    benk lek (ɔ:lekkje-ring) steg (ein fugl)
    bøl (ɔ: vindflage) let streng
    dreg løl støl (ɔ: stelk)
    dreng løn (tre) veg (på hus)
    flek ret (mat) ven
    gris sanð øyk
    heg sek -døl (Gauldøl osb.)
    kleg serk -byg (Selbyg osb.)
  4. Følgjande hankjøninga, som i fl. brigdes på tvo måta, enten mønsterret (a, ane) eller som hokjøninga (e, ene). I dei målførom, som har a, (ane), får eit endande g og k aldri j etter seg i fleirtal, t. d. drik (fl. drikka, drikkom), men dei målføra, som har e, (ene), får i desse tilfellom j, t. d. drik (fl. drikkje). I eint. vert j inskoten førre ein sjølvlyð: veik (veikjen).
  5. belg lest (12 tunno) stað
    bjørn (sj. bjørne) leð stelk
    brest lem styng
    drik lot (ogso: lut) svelg
    famn(ogso hokj.) mon veik
    gjest rev (sjeldom: reve) veg (til ferðsel)
    gong ryg veng
    høl (i ei elv) ryk verk
    kvist skjenk vev
    leist (t. d . hoseleist) sleng ørn (ogso hokj.)
  6. Følgjande hankjønninga, som er meire eller minre mønsterlause.
  7. Eintal. Fleirtal.
    Hovuðhøve. Hovuðhøve. Siðehøve.
    spon spona og spøne sponom
    tåt tåtta og tætte tåttom
    vot votta og (sjeldom) vette vottom
    trøm (trøma) og treme trømom
    son søne sonom
    far fara og feðer farom og feðrom
    negl negla og negler neglom og naglom
    nagl
    fot føter (føt) fotom
    bror brør brorom
    man menner (men) mannom og mennom
    ljå ljåa og ljå ljåom
    sko sko (r) skoom
    bog boga og bøger bogom
    hov (hesthov) hova og høver hovom
    De siðste er ofte hokjøning og heite då høver i fleirtal.

§ 49. Som ende (§ 44, a) vert alle hankj. brigde som ende på e, undtakand: bonðe (fl. bønðer eller bonða

Siðehøve: bonðom).
Hokjøninga.

§ 50. Som nål (§ 44, b) vert dei hokjøningane brigde, som i peikl. eint. ende på ein meðlyð (t. d. grein) og desutan einstava hokjøninga, som ende på ein sjølvlyð og ikkje får lyðbrigde i fl. (t. d. bru), undtakand:

  1. Alle hokjøninga på ing. Desse har i fl. a (ane) t. d. lokking, fl. lokkinga. I eintal får dei j etter gen sosnart de kjem ein sjølvlyð, men i fl. ikkje.
  2. Følgjande hokjønninga får au i fl. a (ane). Då er mange av desse mønsterrette i store deile av lande, og ende soleiðs i fl. på e (ene). Desse siðste får ei stjerne veð seg.
    åðr* (bloðåðr) gjyger* lever* sild*
    år* (på båt) gjymber mer* sen (ɔ: sene)
    brik heið* mjøðn* skjel* (skjelja)
    eg* helg myr sneis*
    elv herð møy* spik
    eng (er au kjønl.) hes (fl. hesja) næver* svil
    hind reim sæter
    erm kleiv* rem* vik*
    flis* klyv (fl. klyvja) rip* øks*
    gjeil kvern røyr* øy
    grind lein* røys* øyr*
    el eller il (fl. ilja)
  3. Følgjande hokjøninga, som i fl. får endebrigde er og lent lyðbrigde (§8), forsovidt dei har harð rotsjølvlyð (§ 2). Her vert er(r) uttalt i dei fleste målførom. I fl. vert ein endande g og k aldri til gj og kj, men i eint. vert de gj og kj, sosnart de kjem ein sjølvlyð etter. Siðehøve fl. har ikkje lyðbrigde, t. d. bok, bokja, bokjen, bøker, bokom. (Om * sjå § 50, 2).
    and gloð* lus slå
    bok greip (og: greipa) mus strand
    bot gro* nat tan
    bråk* grop rand (ɔ: strek)
    brok hand rå (på båt) tåg
    ert hov (§ 48, 4) råk to (ɔ: flå)
    flå klo ro* (skruveskjive) mor*
    floð* (regnskur) krå rot
    gås ku skåk
    gjeit låg skrå*.
    Framleiðes: drok* (dreker), honk (henker), log (legger), not

    (neter, ei frukt), rong (renger), stong (stenger), tong (tenger), spong, (spenger), ei top (tepper, ålm. toppe), søster (søster el.

    søstre), dotter (døtter eller døtre).

§51. Som klokke (§44, b) vert dei hokjøningane brigde, som i eint. peikløyse har tvo stavelso og ende på e.

Merkn. 1 . Nokre av desse orðom har ein j inset etter k i eint. peikl. og desse har han i alle formom av orðe. Alle dei andre har han ingjenstaðs (§ 5, 2 merkn. 2) t. d. kjørkje, kjørkja, kjørkjom, men: kake kakom o. s. b.

Merkn. 2. Nokre målføre segje ei klokka istaðen for ei klokke; men denne a har ikkje større utbreiðing æn a i tingmåten hjå alle verkeorðom (§ 83, 3 merkn. 3.).

§52. Følgjande orð, som ofte er hokjøninga og då vert brigde som klokke, er i mange målføre kjønlausinga og har eit avvikande brigde: auge, øyre, okle, nyre, eiste, nykle, nyvle, fjetre. Som kjønlausinga har dei eit mangfelt brigde; som regel kan auga (§ 44 merkn. 1) tene. f Sjå §54 merkn.)

Kjønlausinga.

§ 53. Som fat (§ 44, d), vert dei kjønlausingane brigde, som i eintal peikløyse ende på meðlyð. Fleire døme: borð, bur, dyr, glas, tre.

§ 54. Som høve (§ 44 d) vert dei kjønlausingane brigde, som har tvo stavelso og i eint. peikl. ende på e.

Merkn. Hjarte, nøste, node vert enten brigde som høve (§ 44, d) eller får same brigde som dei i § 52 nemnte hokjøningane, når desse er kjønlausinga. Siðehøve her som altið brigde om i fl.

§ 55. Nokre orð með sjølvlyðen a i roten får i fl. harðt lyðbrigde (§ 9), t. d. barn, born; vatn, votn; land, lond o. s. b. Oftast går dei då regelret som fat (§ 44, d), undtakand: barn, born.

§ 56.
Om bruken av høveformom.
  1. Hovuðhøve bruke vi, når tingorðe er hovuðdeil eller omegnorð (§ 23 og merkn.). Kalven er eit dyr.
  2. Mothøve, som i alle tingorð er likt hovuðhøve, bruke vi åt motdeilen (§ 28), og når tingorðe er styrt av some høveorð (§§ 96 og 98).
  3. Siðehøve bruke vi åt siðedeilen, når han er utan høveorð (§ 29 og 30), desutan etter visse skapnaðorð (§ 30, merkn.), t. d. kvitt, leið, lik, ulik, skjyld (vart du kvitt vargom), likeso etter some høveorð (§§ 97, 98 og 99).
  4. Merkn. Mange målføre bruke ikkje siðehøve; istaðen vert då hovuðhøve bruka. Største deilen har siðehøve i dei tilfellom som i § 44 (hokjøninga i eintal og alle kjøn i fleirtal) er nemnte. (Sjå §46 og merkn.).
  5. Eigjehøve vert somtið bruka, når orðe er tingfylling (§ 27 og merkn. 1, 1), likeso etter visse høveorð (§ 99), likeins i samensette orð, der eigjehøve sit brigde då ofte er å fatte berre som bindesjølvlyð (§ 47 merkn. 1).