Om Humanisten og Satirikeren Johan Lauremberg/8

Ludvig Daae

Om Humanisten og Satirikeren Johan Lauremberg

J. Chr. Gundersens Bogtrykkeri, 1884 (s. 77–91).

Bilag.

---

1.

D: Johann Laurennberg fich befaling att begiffue sig alleuegne omkring her vdj Siellandt.

C4.

G: A: W: att efftersom vij haffue vdj befaling giffuet osz elschl: D: Johan Laurenberg, professor vdj dett kongelig adelig academje Soer att begiffue sig alleuegne omkring herudj vortt land Sielland och omliggendis øer en carte eller landtaffle der effter att sticke, daa bede vij och biude vore fogeder, embitzmendt, borgemestere och raad vdj kiøbstederne och huem handt ellersz hender for att komme, att i forskaffer hannom heste och en vogn disligeste fri offuer fergestederne och andre vand, huor hansz reyse henfallder, giørendis hannem i lige maader ald den anuisning och anden beførdring, hannom till samme sitt forsett kand tienlig vere. I synderlighed ville vij, att presterne schulde føre hannom paa alle di kircketaarne, hand dett begierer, och ellersz giøre hannom ald den vnderretning och anleiding, her till kand tienlig vere. Giffuet Frederichsburg denn 11 Aprilis anno 1631.

Sjællandske Registre i det danske Geheimearchiv. No. XVIII. fol. 574^b.

2.

Sal. Plur. Illustris ac Generose Heros, Fautor ac Patrone magne. Benignitate et officiis sibi devinctos reddere inferiorum animos, istam ego laudem existimo magnam esse et potissimam, quae contingere possit viris nobilibus, praecipue quorum animos virtus atque eruditio emollivit. Tuae sane beneficentiae et comitatis praeconium, ut jam pridem auribus usurpavi, ita postea reapse expertus sum supra popularem famam esse. Versatur quotidie ante oculos munificae tuae liberalitatis praesutum mihi monumentum, haeret jugi memoria favoris per litteras mihi oblata largitas, neque spontaneam istam officiorum praesentationem aliunde proficisci mihi persvadere possum, quam ab animo in me propenso et exuberantia sinceri candoris. Quibus ego virtutibus tuis impulsus et certa spe ductus gratiae atque humanitatis tuae ad Magn. T. hunc hominem Petrum Andreæ allegare ausus sum, ut esset, in quo clementia tua se exsereret. Est hic vir integer vitae, in obeundis negotiis singulari industria et fide, cui amicorum commendatione persvasus sororem meam in matrimonium dedi. Fixitque ille sedem suam ac domicilium Nestvediae, propinquo nobis oppido, et mercaturam exercere coepit. Sed quum praefecti et scribae officio hactenus functum novo isti et insolito vitae generi imparem esse videam, lubentem et me instigantem ad vos mittere volui, exiguis his literis instructum, quibus favoris et benignitatis tuae aliquod expeterem documentum. Itaque quanto possum opere perque genium illibatae tuae virtuti et humanitati te obtestor, Heros inclute, ut gratiam hanc mihi gratificeris, et affinem hunc meum in aliqva avoris tui parte colloces, ac si eo se demittit adfectus in me tuus, alicui apud vos officio eum praefici allabores, neque indignum neque inhabilem futurum, modo Magn. T. illi opitulatum iri non deneget. Ego certe jam ante M. T. ad summa obstrictus, in id ero totus, ut gratae mentis obseqvia M. T. devota, publico propediem indicio declarem: M. T. submisse precatus, ut audaci huic scriptioni veniam et mihi favorem suum porro largiatur. Bene ac feliciter illustrem T. Magn. valere et Regno nobisque diutissime superesse ex animo voveo.

Sorae XI die Octobr. A. 1632.

Ill. T. Magn. devotiss. Joannes

Lauremberg.

Illustri ac Magnifico Viro Dn. Joanni de Bielke, Regni Norvagici Cancellario et Domino meo honoratiss.

Ex archetypo, in bibl. Reg. Hauniensi servato, quod mecum communicavit Chr. Bruun, V. Cl.

3.

Dno. doctori Johanni Laurembergio professori Soræ bevilgis 2 comedier at lade trøcke.

C4.

G. A. W. att efftersom os elskelig doctor Johannes Laurembius, professor paa dett kongelige och adelige academie vdi Soroe, vnderdanist er begerendis, at vi naadigst hannem ville bevilge her vdi vor kiøbsted Kiøbenhaffn att maae lade trøcke tuende comedier, som ere bleffne agerede till woris elskelig kiere søns bilager, da haffuer vi aff synderlig gunst och naade bevilgiet och tillad saa och med dette vort obne breff bevilge och tillade for^ne D. Johanni Laurembergio paa 5 aars tiid at maa lade trycke for^ne tuende comedier, och ingen anden vden hans vilge och samptycke midler tid vdi vort rige lade trycke. Forbiudendis alle och huer for^te D. Johannem Laurembergium her imoed, effter som skreffuet staaer, att hindre eller i nogen maade forfang att giøre, vnder vort hyllist och naade. Giffuett paa vort slott Kiøbenhaffn den 29 Janur: anno 1635.

Sjællandske Registre. No. XIX. fol. 314^b.

4.

H. Jost Høeg fich breff anl: landtaffler att stiche i kobber.

C4.

W. S. G. T. Wider, efftersom neruerende kobbersticher beretter, att osz elschl: D. Laurenberg sig vndschylder at sette hannom udj werch med de landtaffler att stiche udj kobber, aff aarsag hand iche ved, udj huor stor format wi dennom haffue wille, daa bede wi eder och naad: wille, at j hannom lader vide, att en deell aff dennom schall vere store, som andre landtaffler pleyer at vere, en deell och mindre och i saadan format, som største udj bøgger och landkaarte kand trychis. Och erachte wi naad:, at de smaa well saa kand trychis, at de hoesz huer andre paa en stoer taffle kand limisz och sammensettis. Och haffuer j for^te Laurenberg at tilholde, at huisz hand deraff ferdig haffuer, som ret correct er, lader giøre en begyndelse derpaa, saa kand det altid effter handen videre forsettis. D: Hadersleff den 2 Januarij 1638.

Sjællandske Tegnelser. No. XXVI. fol. 267^a.

5.

H. Corfitz Wlfeld fich breff nogle kobberplader anl:

C4.

W. S. G. T. Wi bede eder och naad: wille, at naar neruerende kobbersticher eder besøgendis worder, j daa strax lader bestille hoesz en kedell eller kobbersmid nogle kobberplader, som schall bruggisz till landtaffler och dennom effter den størelse och maneer, som kobberstycherne andgiffuer, och samme plader siden for^te kobbersticher tilstiller at forferdige. D: Hadersleff den 2 .Ianuarij 1638.

Sjællandske Tegnelser. No. XXVI. fol. 267^b.

6.

Missive till (Navnet in blanco) anlangendis det landkart, D. Laurenberg haffuer under hender.

C4.

W. S. G. T. Efftersom wi naad: haffuer accorderit med neruerende Johan von der Welde at udstiche det dandsche landkort, som osz elschl: D. Laurenberg, professor paa det kong: adelige academie Sorøe, haffuer under hender, daa bede wi eder och naad: ville, at j hannom saamange kobberplader lader forschaffe, som hand dertill kand haffue fornøden, om huilchet j hoesz for^te D. Laurenberg kand erfare. Och schall hannom om dagen, naar hand arbeider, giffuisz 1 rixdaller, och utstiche vngefer en halffanden hundrede taffler eller mere, efftersom hand och sielff haffuer tilsagt. D: Chronborg den (Tallet in blanco) Martij 1638.

Sjællandske Tegnelser. No. XXVI. fol. 287^b.

7.

H. Corfitz Ulfeld fich breff D. Johan Laurenberg anl:

C4.

W. S. G. T. Wider, at efftersom osz elschl: Doctor Lauremberg effter woris naad: befalling adschillige land carter offuer wort rige Danmarch och desz vnderliggendis øer ind till Egderen haffuer forferdigett, da bede wi eder och naad: wille, at j aff samme carte nogle aff den størrelsze, som hand sielff andgiffuer, ved woris kobbersticher Johan von de Felde strax lader stiche och hannom derfore lader betale D: Hafn: den 18 Junij 1639.

Sjællandske Tegnelser. No. XXVI fol. 480^b.

8.

Hendrick Romel fick breff D. Laüremberg wed Sorøe [anl:].

C4.

W. G. T. Efftersom D. Lauremberg, professor i det kongelige adelige academie Sorøe, nogle aar her en stor andeel haffuer opbaaret, att hand gode och accurat landtaffler offuer wort riige Danmarck och dets vuderliggendis insüler skulde forferdige, det dog icke endnu skeet er, da bede wi dig och naad: wille, at du med allerførste aff han: forfarer, huorfor dett icke skeet och effterkommet, och dig derom med forderligste imod os erklerer och hannem siden alworligen tilholder, at hand det endnu straxen giører, eller wi foraarsagis at bruge der andre middel til, effterdi hand dog en tiid lang saa mange [Penge] derfor hafuer opbaaret. D. Hafniæ den 9 martij 1645.

Sjællandske Tegnelser. No. XXVIII. fol. 306.

Dette Kongebrev skylder jeg Archivsecretair C. Matthiessen, medens de foregaaende ere afskrevne efter Anvisning af Dr. Holger Rørdam.

9.

Joannes Georgii Gotzow, cujus epistola ad Laurenbergium data infra legitur, doctis haud dubie, quos multos seculum illud habuit, clericis adscribendus est, licet scriptis publice editis non inclaruerit. Natus est in Norvegia, ubi jam pater, natione Danus et quidem Ripensis, fuerat plebanus. Noster primum in parochia Vansensi sive Listrensi comministri munere fungebatur, deinde anno 1629 apud Undalenses, urbi Mandaliae vicinos, pastor primarius creatus est non sine vehementi dissensione rusticorum, penes quos tum plebani eligendi fuit potestas, qua de re in historia episcoporum Christiansandensium, quam lingua vernacula scripsit Andreas Faye, uberius legere licet. Ad praepositi dignitatem denique evectus, Gotzovius in Undalia sua mortuus est c. annum 1670. Ejus et permultae epistolae Latinae et carmina haud ita pauca, Latine et Graece conscripta in codice autographo bibliothecae academicae Christianiensis (364. 4) reperiuntur. Uxorem duxerat Gotzovius Marinam Theiste, virginem nobili genere natam, e gente tum satis nota, in planitie Listrensi florente. Hinc fortasse factum est, ut filios, quibus videlicet inter ignobiles tantum alumnos patuit locus, in illustrem Soranam scholam mitteret ille clericus Norvegianus. Quae postea hisce adolescentibus, Joanni et Georgio, cujus nomina apud Tauberum p. XLVI inveniuntur, fortuna fuerit, ignoro.

---

Reverendo plurimum excellentissimo, clarissimo viro Dn. Joanni Laurenberg, Doctori eximio et in academia regia et equestri Sorana Matheseos Professori longe celeberrimo, Dn. fautori et amico admodum honorando S. P.

Σωτερίαν etc.

Quoties Revet. plurimum excell. et clariss. vir Dn. Doctor Joannes Laurenberg, amice plurimum aestimande et suspiciende, quantum in filios meos et insuper in me beneficiorum contuleris, memoria repeto, toties me tantum R. T. Exc. debere, quantum persolvere est difficile, confiteri necesse habeo. Quam comiter exceperis venientes filios, quam paterne docueris et admonueris et amice tractaveris praesentes ac denique quam constanter erga immerentes illos et me longe a vobis sejunctum locorum intervallo et incognitum praestiteris et conservaveris benevolentiam, ut et eandem literis cum munere conjunctis et svavissime scriptis testatam apud me facere R. T. Exc. gravata haud fuerit. Equidem si me, quae tua est amplitudo, quaeque mea tenuitas, tanta familiaritate tanti viri non satis dignum, aliquis arbitratur, is me quoque non repugnante, adscribat ad suum illud judicium meam ipsius etiam sententiam, quum me meo modulo ac pede metiri noverim. Unica illa me afficis injuria, quod et vivendum et moriendum mihi sit ingrato neque me in fano et luco, mearum virium quicquam occurrit, quod ad referendam gratiam vel hilum conferre possit. Deum igitur supplicibus oro gemitibus, ut ipse largissime remuneretur, quid honoris, quidquid beneficiorum a R. T. Exc. in me et meos collatum. Ego piis precibus et grata observantia per omnem vitam eidem obstrictus et obaeratus ero. Pro affectu costae castae tuae, matronae honorandae, in filios et in filiolam meam singulari, quem strena admodum honorifica confirmare voluit, ago habeoque gratias singulares. Elaborabo vicissim, ut ipsius probitas abunde experiatur, gratissimum id mihi fuisse, et ad quaevis grata officia me promptissimum.

Pergite, patrone et matrona filiorum, et constantem in me et meos affectum conservate et paria a me et meis nunquam non exspectate.

Ad petitionem denique accedo tuam, vir celeberrime, et ex piscatu nostrate dono tibi mitto duo genera piscium (scombri jam non capiuntur, in autumno tui memor ero), semitonnam asellorum colore rubro et semitonnam salmonum sale probe conditorum, ut in annum et usque durare possint (utinam ad vos perveniant integri et illaesi) orans, velis boni consulere. Quas vero cuidam insigni nomine Andreae Svenonis Major, civi Christiano-Portuensi ad te deferendas tradidi. Deum omnipotentem supplicibus verbis veneror, ut R. T. Exc. quam diutissime servet incolumem una cum conjuge dilectissima, filio et filia lectissimis omnique benedictionum genere cumulatissime ornet et augeat. Valle, pastophorio Undalensi, die Urbani^[1] Anno 1647.

R. T. Exc.

addictiss.

I. G. Gotzow.

10.

Jhm.

Gudtz rigelige benedidelse och welsignelse, bestandige prosperitet saa wel och ald lyckszaligheds welstand ynschendis E: E: ydmygeligenn och trouhierteligenn.

Dernest, welbiurdige strenge herre och gunstige her stadtholder giffuer ieg eders exelentz paa det allerydmygeligste att wide, att ieg effter guds naadigste wilie och fornehme wenners raad och goede betenckning till det hellige egteschab haffuer sambtøgt hæderlige och høylærd mand M: Bernhardt Wlrick, sogneprest till Aaszum och Skiffuerløff sogner, minn kiere datter erlig dyderig och gudfrygtige pige Liszabet Laurenberigs och agter nest guds hielp att giere dieris brøllup udi Aaszum prestegaard dend første søndag effter trinitatis, som indfalder den 20 junj nu førstkommendis, huortill gud allermegtigste løche och welszignelsze forlehne. Er derfore till eders exelentz min allerydmygeligste bøn och begiering, i som min høye gunstige herre och welvndt wille beuisze os den høye ære och om løffuerdagenn tilforen komme till for^ne prestegaard och om anden dagen geleide de wnge brudfoelck till kierckenn och gudtz huus och effter forretted ceremonier och gudtz tienniste geleide dennem til brøllupsgaardenn och der fortøffue hoes os effter eders exelentzis gunstige och goede wille; der udi beuiszis brud och brudgomb saauelszom fellidtz wenner aller største ære, och willie sambtligen ynsche, att gud allermegtigste det med ald lycke och welszignelsze rigeligen schal belønne. Och will her med och aldtid haffue eders exelentz saauelszom eders exelentzis adelige børen, gandsche suogerschab och adelige huus wnder gudtz den høyestis skygge och den almegtiges beschiermelsze paa det troligste befalit. Ex Soerøe den 15 may 1652.

E w st:

y t:

Joan Laurenberg
mpp.

(Udskrift:)

Ihm:

Erlig och welbiurdig mand Ioachim von Gerstorff till Tundbyeholmb, ridder, Danmarckis rigis raad, statholder udi Kiøbenhaffn och kongl: may:^ts befalingsmand offuer Boringholmb, minn gunstige herre och welwnder, paa det allerydmygeligste.

(Seglet i rødt Lak; i Skjoldet, hvis nederste Deel mangler, sees et Laurbærtræ over 3 (4?) Stjerner, paa Hjelmen 2 Vesselhorn, hvorom en Ring).

Geheimearchivet: Jokum Gersdorfs Breve. fasc. 2, XI.

Afskrevet efter Anvisning af Archivassistent C. F. Bricka.

11.

Naenia, quae sequitur, sane typis impressa fuit Sorae a. 1653, sed jam vix ullum in bibliothecis exemplar restat. Possidet tamen archivum regni Daniae imitationem calamo exaratam, quam nostrum in usum pro singulari sua benevolentia describendam curavit vir doctissimus Fredericus Krarup, archivi ejusdem collaborator primarius.

---

Perilustri, Magnifico, Generosissimo
Heroi,
Dn. HENRICO RAMELIO de Beckeskow,
Regni Daniæ Senatori Consultissimo,
Insulæ Monæ Regio Gubernatori,
Academiæ Soranæ olim
PRÆSIDI
optimè merito,
In Prafecturæ suæ Arce Ermelundâ
piè denato,
Die sexto Octobris An. 1653.
Hoc gratæ memoriæ Monumentum ponit,
Extremum exseqvialis Honoris officium præstat
Lugens moerensqve
REGIA ET EQUESTRIS ACADEMIA SORANA.

---

SORÆ,
Typis Petri Jansonii Acad. Typogr.

Ibitis alternis ad busta recentia metris
  Heroo Jambus versui junctus comes,
Heroos numeros meritò sibi postulat Heros:
  Fert ira Jambum dignaqve indignatio.
Ambiguo te, Sora, agitat Sors utraqve fluctu,
  Librata dubio fata suspendens jugo.
Hinc celebri insignis tollit te Gloria laude,
  Indè in furorem sævus exstimulat dolor.
Ex qvo sidereis radiis accensa, per orbem
  Splendore puro fulgidum spargis jubar,
Tres a primævo numeras decateridas ortu,
  Tres morte raptos ingemiscis Preesides.
Primus ad ingentes surrexerat Högius ausus,
  Qvi stirpe clarus, clarior virtutibus,
Nascentis vidit cunabula parva Lycei,
  Infantiamqve, & molle ver puertiæ.
Mox meritis fulgens, decus ad sublime recessit,
  Positosqve fasces tradidit RAMELIO,
Heroi, cui Mens celsis sublimior astris,
  Dignum paravit Gloriæ præconium.
Hic qvoqve magnifici consors effectus honoris,
  Regni Senatus sedit in subselliis.
Tertius accrete excepit moderamina Soræ,
  Notus perennis voce Fama Giöius,
Giöius, illustris qvi connubialia Natæ
  Dum jam caduco festa celebrat poplite,
Accensas thalamis, exstinxit funere tædas,
  Miscens amaro dulce luctu gaudium.
Hunc, qvem continuo pracesserat ordine, passu
  Nunc inseqvutus præpete est Ramelius.
Sic fuerat Fati lex non revocanda, supremos
  Ut ne videret Sora Præsidum dies.
Hos loca diversis genuêre jacentia terris,
  Et dissitæ à se sustulerunt Insulæ.
CIMBRIA principium vitæ, SÆLANDIA finem,
  Et justa moerens Hafnia dedit Högio.
Eripuit nobis Te culta FIONIA, Giöi,
  Qvem FALSTRIA olim vagientem audiverat.
Excepit natum tellus Te SCANA, RAMELI,
  Abscissa celebri finibus nostris frete:
Mona sed, indigenæ cretæ candore notari
  Dignum, nigro carbone signavit caput,
Theta atrum inscribens fronti, qvâ candidiora
  Nec sunt ligustra, verna nec sunt lilia.
Scilicet haud uno nasci sub Cardine Mundi
  Potuêre, ad omnes Mundi ituri Cardines;
Fasqve erat, in triplici sparsos occumbere Terrâ,
  Qvos Fama triplices vexit ad Terræ plagas.
O præclare Heroum animæ! vos funere raptos
  Flevêre nostre bina Soræ Numina.
Numina juncta animis, & amico foedere nexa,
  Apollo libris, Pallas armis inclyta:
Hæc atris galeam pannis atqve ægida texit,
  Lyræ tacentes ille seposuit fides.
Nos qvoqve, presidio sub vestro ducere vitam
  Qvos fida summi cura jussit Numinis,
Et cum multiplici discentis fruge juventæ,
  Largo labore plena carpere ocia;
Nos simul hic tetigit luctus; testisqve dolorum
  Lugubre vestris Manibus sonuit melos.
Qvos Tibi tunc, Högi, dedimus Pietatis honores,
  Qvamvis vestutus falce præsidet Senex,
Nulla tamen tacito rapient oblivia sensu,
  Nec ulla nostro solvet ætas pectore:
Stillat adhuc vulnus per saucia corda cruorem,
  Nobis recente Giöii inflictum nece:
Pulpita defunctis vocem latura magistris,
  Diuturniora jam timent silentia,
Interrupta gemunt opera, ingentesqve fatiscunt,
  Nullo magnum porgente, moles ædium.
Nunc etiam ingeminant repetiti verberis ictum
  Parcæ, innovandis impigræ vibicibus.
Dum Tu, non segnis sociam substernere dextram,
  Curasqve Soræ pristinas impendere,
Eriperis nobis, Fatoqve occumbis acerbo,
  Et spem, RAMELI, ac vota nostra deseris.
Præcipiti, fateor, fuerat qvassata ruinâ,
  Tua insolentem sentiens plagam domus,
Cum geminos Fratres, tua pignora cara, videres
  Uno ad sepulcrum mortuos ferri die;
Una repercussis cum nænia dicta qverelis
  Duplex eodem plangeret funus sono:
At nunc illa domus majore agitata tumultu
  Titubat, revulso è sedibus fundamine.
Qvalis vicinæ frondator ad intima silvæ
  Tendens, relicto manè se levat toro:
Arma capit, properatqve humeris antare bipennem
Tum validè incussum vibrans in brachia ferrum,
  Sternit cadentes hinc & indè termites.
Illa qvidem tenuata comis & frondibus Arbor,
  Partem imminutam pristini decoris dolet;
Vertice sed salvo, multoqve superstite ramo,
  Fert damna, firmis dum viget radicibus.
Ast ubi procubuit succiso subruta trunco,
  Lapsumqve monstrant nuda ligna caudicem,
Terra tremit, magno resonans concussa fragore,
  Nec indè solitis silva gaudet fructibus.
Talis cum bimam Mors sterneret invida prolem,
  Iactura vestro venit ingens sangvini;
Mens generosa tamen poterat superare dolorem:
  Natosqve, victor sortis adversæ, tuos
Soranâ hucusqve es passus reqviescere tumbâ,
  Nobis relinqvens hos favoris obsides:
Qvos tecum in patrium facies migrare sepulcrum,
  Dati solutos vadimonii fide.
At postqvam ipse cadis, prostrataqve labitur Arbor,
  Celsum inserebat qvæ cacumen nubibus,
Tota domus gemitu, ac qverulo resonat singultu,
  Omnis, Rameli, Te reqvirit angulus.
Immodico plangit Te Conjux SCELIA luctu,
  Cordiqve partem cordis avulsam dolet:
Et, qvæ fecit Avum primo te Nata Nepote,
  ELISA moesta, & BARNECOVIUS gener:
Et, nuper civis noster jam factus, OVENUS,
  Ac mox futurus, Frater, ætas cum feret.
Qvæqve recente novum geminat nunc funere luctum,
  Viduata Sponso, & orba Patre, MARGARIS:
ANNAQVE, digna, olim qva Patre superstite tædas
  Thalami videret nuptiis non posthumis.
Heu qvidnî unanimis ferrent Tibi munera fletus,
  Qvos flere Lietas, Sangvis, atqve Amor jubet?
Te gemerent hostes, fusis non sponte qverelis,
  Udisqve Livor fleret invitus genis.
Ipsa tuum, conscissa comes, sedet antè sepulcrum
  Servata Sancte Patriæ et Regi Fides:
Stat tacita & gemitum fundit pro voce negatâ,
  CONSTANS, neqve ullo mota Pietas turbine:
Atratas sumit lugens PRUDENTIA vestes,
  Nec sveta Regere cæteros, semet regit.
Exigua insculpunt ferali hæc carmina saxo,
  Qvæ sera tristi mente posteritas legat;
Sancta FIDES, constans PIETAS, PRUDENTIA rectrix,
  Uni hunc pararunt tres Deæ tumulum Viro.

ACADEMIÆ nomine moerens scr. Jo. Laurenbergius.

---

1. ɔ: die XXV. mens. Mai