Ho Rangdi
Ho Rangdi.
I.
I alle fjellbygder er det støtt ei nokre taa umegdi, som ber bjølla. Ei ell tvær gjentur raar soleis fyr liten og kjolerutingi. Dei næmaste ikring fær snoten det fyrste aaret; storhopen kjem kje fyrr aaret etter. Gutarne hev ogso ein ell tvo, som spilar bas paa kyrkjevegen, i dansarlag og alle andre samkomur.
I Sipledalen var det Storeli-gutarne, som stendig var til spigil og mynster aat hine. Desse tri brørarne gjekk frikarar, so vido dei spurdest, og lenger. Den som ikkje skrata aat alt dei sa — same kor toskut det var, — den som ikkje skjenkte dei av lummeflaska, he-linka og lea seg kringum dei, han fekk nok altid ei sansekake, nær det høvde seg so. Dansargolvet laut dei ha fyrst, og dansargolvet laut dei ha sist. Verre smakte det, at dei ogso vilde ha vald og eign yver alle dei venaste gjenturne.
Men gjenturne treivst ved detta. Heile deira jomfrugelege hjarta traadde imot Storeli-gutarne, var det likt til. Gjentur som ikkje dei mætte fyr noko, var sjuke taa ovund, og det raraste var, at dei stod kje i vyrdnad hjaa hine gutarne helder. Inkje fyrr kasta Storeli-gutarne hugen sin paa dei, fyrr alle vart stird paa, det var gjæve og fine gjentur.
Mang ein ung og eldre svein tykte nok jamleg det, at Storeli-gutarne var illar enn ilt, og vaagde seg til aa setja kav upp, vissa nær dei skulde misse likaste gjenta si; men vanka det kje hogg paa staden, og det gjorde det sjelda, di Storeli-gutarne var umframt sløge — so vart det hardleg ikkje burte lell. Slike »bobbar«, som hadde so lite vit, at dei ikkje skyna, Storeli-gutarne laut faa vera fyrstemenn i alt, raakte nok frami einkvart, nær det høvde seg, — antel eit spenn ell tvau, sælkeleg juling ell eit knivskjer, so dei laut berast heim paa ei barlega. Han Gamle-Ivar Lo kunde dæmme blod med lesnad, og han tente seg mang ein tobakskjeling hjaa slike sveinar, som Storeli-gutarne hadde brynt knivarne sine paa. At det var dei, som hadde gjort det, visste alle, um det enn sjelda var vitnesfast.
Ender og gong braut det løynde hatet ut likevæl. Umegdi var samla til dans, men fyrr nokon rett visste, korleis det kom seg, vart det slaasting, skrik og kalling, banning og huselering, so gjenturne sprang baade bord og benkjer og var mest vitskræmde. Summe taa dei var meir moda; dei flaug hit og dit paa golvet og i dei myrke gangarne, jamte med dei som slost; det var ein ell annan dei vilde verja. Daa grytte Storeli-gutarne og dei paa deira side sløgdi paa døri. Dei slo og spente og skar. Mangt eit skjer og mangt eit slag fekk dei ogso; men dei mætte det ikkje. Det beit kje staal paa dei, sa dei sjølve.
Mang ein var so sterk og hadde slik studnad hjaa kameratar, at dei aldri ottast juling. Men daa visste dei kje ordet av, fyrr det tok til aa fara ei ell onnor hædeleg lygni um dei att og fram i dalen. Ingen kunde segja, kor ho var utstukki. Daa ho stendig krinsa um einkvan, Storeli-gutarne plent no var sinte paa, gjekk det an skyna ei snerte. Ell grindar vart sundslegne nattars tider, krytur slepte ned i aakrarne, hestar ridne langt av lei. Men Storeli-gutarne var fagnadsame imot alle, som heldt seg inne med dei, og vaagde gjerne trøya fyr aa hjelpe ein ven. Ja, taa slike som dei visste var litande paa, tolde dei jamt mykje.
Ved dette leitet var det vorte faatt av dei, som baud motspar. Ei nokre hadde dei lokka yver paa si side; storhopen hadde dei sett støkk i, og var visse paa medhelde i eit knipetak. Alle hine, som var att, og som inkje paa noko vis vilde rekne Storeli-gutarne fyr hovdingar, torde kje rikke seg. Dei knytte neven i brokelumma og venta paa bere tider.
II.
Ein dag tok Storeli-gutarne folket med storm. Med eit slag gjorde dei seg vyrde og elska taa mest kvar ein i heile dalen.
Ved det bilet daa folk flutte heim taa stølen um hausten, vart det so ulagleg tjuvut. Paa gardarne alle stader vart det raska og stole. Slagtesauer, ull, skinn og fjellsmør var det nok tjuvarne mest hadde sett hugen sin til; ja reide pengar i papir og sylv, gjøymde i hosur og gamle skjurte-ermar, hadde dei nok med vit paa. Og i det runde rakleskaapet hjaa Hesla-Gammelen raakte dei det ikkje so ille: 600 sylvdalarar bar dei med seg derifraa. I dragkista hennar Astrid laag det ei brurkrune taa sylv, som hadde gjenge i arv ifraa ætt til ætt; den og ei uhorveleg mengd med annan gamall sylvstas hadde tjuvarne knabba med seg. Aajau, der tente dei seg noko taa kvart baade lett og radvint.
Folk vart heilt uppskræmde. Det var vorte so utrygt i bygdi. Ein kjende seg kje att. Lensmannen kjøyrde kring vegjerne alle dagar, som han skulde vore baade ør og vill; men den tullebukken daa! Han hitta ingen tjuvar. Han vilde kje eigong finne dei, saag det ut for.
Tjuvarne huselera fælar og fælar. Folk vart meir og meir ottasame; ingen var trygg. Tjuvarne var so sløge, at ein kunde tru, dei var menne til aa stela augo beint or hausen paa kven dei vilde.
Daa var det Storli-gutarne greip inn og redda bygdi.
Dei samla med seg alt ungt mannskap og gjekk burgong, d. v. s. dei leitte gard for gard i stabbur og kjellar og alle andre gjøymslur. Den tid dei hadde fare yver bygdi heime, strauk dei til støls og endefeta i kvart eit sel og kvar ei løa. Her hadde dei lukka med seg. Dei hitta innpaa 10 sauer, som var slagta og upphengde i selet hans Per-Ola-Per. Paa tunet heime hjaa honom hadde ein smaagut dagarne fyrr funne ein eira sylvdalar. Hesla-Gammelen sa, denna skjelingen var ein taa dei, som var stolne i skaapet hans. Dei var audkjende nok.
Detta var meir enn undarlegt. Ingen hadde mistenkt han Per-Ola-Per. Slik ein mjo, veik og halt skræddar orka kje dragse til husar so mykje tungt tjuvegoss eigong. Hellest var det aalment kjent i bygdi, at han hadde vore trulova i mange aar. Baade han og gjenta dreiv og tente pengar kvar paa si lei, so dei kunde faa noko setja bu med. Det ørvesle knistrebruket han skulde erve etter far sin, var kje noko ala upp ein ungelyd paa, hadde ho sagt. Og det var nok ho, som hadde hitta paa den raadi, at dei skulde arbeide trottugt ei nokre aar og spinke og spara, fyrr dei gifte seg. Ho var taa eit sers tenkt folkeslag, ho Rangdi, for so heitte ho.
Kanskje ho tykte, det var drjugt aa bia so lenge, fyrr ho fekk stiga i brurseng, og hadde so eggja skræddaren til aa stela, meinte summe. Kan hende ho hadde vore med sjølv ogso, spotta andre.
Likevæl var det faa taa dei, som skileg orka tru detta. Mengdi taa bygdefolket sa, det var heilt umogelegt, at han Per-Ola-Per var tjuven. Det same sa Storeli-gutarne. Men eit var dei støe paa: at han Per-Ola-Per visste um denna greia. Ein hadde kje vore menne til aa stela alt aaleine. Det laut sanneleg vera eit heilt lag med tjuvar i bygdi. Han Per-Ola-Per var god aa hava med, di han hadde fare gard for mann i mange aar og visste væl, kor folk hadde gjøymslurne sine. Berre ein kunde lokke ell truge honom til aa uppedaga, kor eigneluterne var stukne tilsides, og kven som hadde vore med honom!
Ja, kunde ein berre det so.
Tvo gutar, Gudmund og Steinar, som hadde ord fyr aa vera fælt so kringsvallande, lovde ut, at dei nok skulde fiske or honom detta. Likeins vart det avtala, at ein taa dei venaste og grussaste jordeigande gutarne skulde fri til gjenta hans ein taa fyrste kveldarne og laast som han vilde gifte seg med henne trast paa timen. Nær dei daa var trulova og laag godsvallast, vilde det vera meir enn undarlegt, um ho ikkje tok til aa rekna upp lyturne aat gamlekjærasten.
Men det gjekk ikkje rart likevæl med desse, som skulde fiske. Friaren tuska paa katteføtar i fyrstningi. Han saag trast, det nytta lite det. Daa han vart meir endefram og hadde tjuvriet paa svall, skar ho i til aa graate. Støtt skulde folk tyggje og ljuge paa han Per-Ola-Per. Han leid mykje for vonde folk si skuld. Men var ho kar, vilde ho kaupe seg pigstol og skaskjote kvar einaste ein som sa, at han Per-Ola-Per var snâk. Han var so truverdig som jordi; han var altfor ærleg. Det halve vilde vera meir enn som paa han fall! svara ho med graatande taarer.
Dei tvo kringsvallande, dei med raakte det. Han Per-Ola-Per og foreldri hans var sers blide og svara ja og jaso paa alt. Men daa dei sløge endeleg sa greitt og tydeleg, kva dei fór etter, daa vart det vel eit hus! Det bar paa graaten med alle, og han Per-Ola-Per slo kistur og skaap paa vidan vegg; han bad og signa dei kringsvallande um aa leite, og »leite væl ogso«.
Nei, han Per-Ola-Per var ikkje so lett aa fiske, sa dei, daa dei rakla heimatt, so kloke som dei kom.
»Storeli-gutarne lyt freiste,« meinte bygdefolket. »Fær kje dei svalla honom fast, so er han ein grepa sløging ell ein saklaus vaae.«
Ja, Storeli-gutarne let seg ikkje beda tvær vendur, og sette av garde. No skulde det uppedagast, kor tjuvehøklet hadde stabburet sit.
Det gjekk kje likar med dei. Han Per-Ola-Per neikka. Han gret og svor ved alt, som heilagt er, at han visste kje meir um tjuvegosset enn barn i mors liv.
III.
Igjenom Sipledalen renn ei ovstor elv. Medan aari skreid, hev ho grave seg djupar og djupar og svarva ei heil horg med undarlege trollgrytur, holur og kjellarar. Ifraa den eine gilbradden burtpaa hin ligg ei bru, høgt høgt uppe yver vatsmaalet. Det er myrkt der nede i avgrunnen; men ein høyrer, korleis vatnet fossar og kokar og svarpar og brusar. Trast nedanfyr brui er det den eine fossen etter den andre. Det durar og dundrar og baskar og susar. Nær vinden er still ligg vatseimen tjukk yver brui og heile gapet nedetter.
Dentid han Per-Ola-Per inkje vilde standa ved det bidige dust um tjuvriet, slo Storeli-gutarne seg i blidmæle med honom og meinte, det var likast han fekk gjort i vegen eit brev til amtmannen ell kongen. Ein taa dei laut faa vita, han var saklaus i dette. Greidde han ikkje i stand eit sovore brev trast paa timen, var det kje vandt aa gisse endelykti paa denne soga. Daa kom han paa slavriet og fekk ei svart erm og ei kvit paa trøya si, — meinte Storeli-gutarne.
Ja, detta um brevet til kongen tykte han Per-Ola-Per og foreldri hans var skynsam tale; men korleis skulde ein faa det til?
»Berre ver med os ned til klukkaren, du, skal eg uttyde aat honom, at du er saklaus, so veit nok den kar’n, korleis han skal sveise det ihop. Eg vaagar guten eg!« ropte han Store-Lars.
»No vart det glede radt upp i taket. Taarerne snuddest til smil og sælke. Far og mor hans Per-Ola-Per signa Storeli-gutarne uppatt og uppatt, di dei var so hjarteleg, inderleg, makalaust snille, at dei vilde rettleide sonen deira ut or denne grøtelege ulukka.
Storeli-gutarne smeta og lovde det beste. Daa dei steig inn, var det sorg og eiing og hjartegraat; men ei nokre ord taa dei vekte voni hjaa alle i huset. Gamlemor bar fram alt det likaste ho aatte av mat og drykk. Det grussaste var kje godt nok, tykte ho. Gamle Per-Ola hinka fram og attende, braut skallen og freista hitte paa noko, som Storeli-gutarne likte. Han Svein, bror hans Per-Ola-Per, som skulde gange burt i ein plass etter sukker, sprang, til sveiten slaga og bringa gjekk som ein smidebelg. Far og mor og bror kappast um aa fagne desse tri høgvyrde gjesterne. Daa dei endeleg drog av garde med Per-Ola-Per under armen, gret heile huset av takksemd.
Men dentid dei kom ned paa brui, og fosseduren gjorde han Per-Ola-Per svimlen, krinsa dei seg um honom og banna og svor paa, dei vilde gryte honom ut i svarte djupet, est han ikkje med det same stod ved, kor han hadde gjøymt tjuvedeilderne sine.
Det sanka seg fullt med smaagut, som tykte dette var grepa moro; for han Per-Ola-Per unka og eia seg og gret, som han skulde vore avdømd med livet. Han seig ned og rela seg i moldi, som ein agnmakk dei klemmer med hæljarnet.
»Eg hev kje stole! Eg hev kje stole daa! Eg hev kje stole daa! Ja, men eg hev kje stole daa!« gret han, til han var heilt haas.
Storeli-gutarne skok honom og spente med skotaai. Dei spotta og kaldskrata, daa dei saag, kor livande rædd han var — plent som ei duve under haukekloi.
»Kven var med deg og stal, og kor hev du gjøymt tjuvedeildernne dine? Seg det trast! Var ho Fille-Rangdi, kjærasten, med deg?« hekste den svartmuskne Store-Lars Storeli og gav honom spenn paa spenn.
»Aa nei daa, aa nei, nei daa! Ho veit kje um det!« hiksta han Per-Ola-Per mest ifraa seg taa agg og otte ved aa høyre namnet hennar blanda inn i dette.
»Aa — ho var kje med deg, ho. Kven hadde du daa med deg?« beit han Store-Lars og gliste ilt.
»Eg hev kje stole, eg helde!« unka han Per-Ola-Per. »Eg hev kje stole daa!« Taarerne slaga taa honom.
»Tak i, gutar! Lat os gryte denna ljugartjuven ut i fossen!« baula han Store-Lars og svor ein dyr eid. »Det er likar eit slikt tjon er daud enn livande!« Dermed greip brørarne fat med dei store nevarne sine og heldt honom ut um handrearne paa brui, beint yver dei susande, brusande vøtni. Ein taa smaagutarne seig i uvit, daa han vart stird paa dette.
Det kan kje med ord utsegjast, korleis han Per-Ola-Per bar seg no. Han skreik ende yver seg taa rædsle — eit skrik, som sette støkk i alle so nær som Storeli-gutarne. Andlitet var graakvitt, augo vilde mest sprette ut or hausen, og heile hans likam stivna og laag rykte og skolv i henderne paa dei. Det var reint fælt aa sjaa.
»Ja, statt ved, du hev stole, skal du sleppe!« ropte han Store-Lars.
»Ja ja, eg hev stole — frels meg, frels meg!« hiksta han Per-Ola-Per.
»Var ho Rangdi, kjærasten, med deg og bar tjuvegosset?«
Ja, ja, ja daa — frels meg, aa frels meg, aa frels meg!«
»Kor hev du tjuvedeilderne?« frega han Lars og lest som han vilde lata han Per-Ola-Per dette ned i djupet.
»Au, au — aa frels meg! Frels, frels, frels, frels meg, Eg skal syne dikkon det — frels meg — fre—els meg!«
Storeli-gutarne var kje mette enno. Dei drog honom upp paa handrearne og snudde honom, so han kom til aa sjaa ned i den myrke avgrunnen. So let dei han dette ned, so langt dei rokk med armarne, hevde han upp og slepte han ned vende paa vende. Til slutnings hekk han som eit livlaust likam i armarne deira. No tok dei han inn att, skvette vatn paa honom og skok og riste. Han skvatt atti.
»Drep meg ikkje! Eg hev stole. Aa frels meg, fre-ls meg!« bad han. Storeli-gutarne slo seg i laaret og skrata, til dei stod reint tvikrokute.
»Høyr det du! Fekk me ikkje tjuvekroken til aa segja sanningi!« ropte dei og skunda seg burt.
IV.
Smaagutarne drog honom inn i stoga aat mylnarfolket. Her vart han liggjande sjuk. Det gjekk bod til dei gamle foreldri hans. Dei kom haltande og hinkande. Godtfolk hjelpte dei til aa bera han Per-Ola-Per heim paa ei barlega. Dette var nok ein annan slutnad enn dei hadde vona.
Det leid og det skreid maanad etter maanad. Alle dei heimedoktarar, som upp vart spurde, freista sine beste boteraader paa honom. Sidan gjorde rette doktaren det han kunde. Det muna likt alt. Han Per-Ola-Per var helselaus, og han vart helselaus.
Det var ein rar sjukdom han hadde fenge. Rett som det var, gav det ein tvermupp i armar ell føtar. Hovudet hakka og gidda. Nær han var som verst, evla han ikkje sitja paa ein stol. Det rykte honom i føterne alt i eit. Dei spratt og kastast hit og dit. Titt og ofta skolv han og ristest all igjenom. Han var kje menne til aa eta ell drikke sjølvo-seg. Mor hans mata honom, plent som han skulde vore eit lite barn. Ja, han Per-Ola-Per var kje mindre hjelpelaus enn det, vissa nær dei leie dagarne raakte innatt. Daa var han ikkje eigong menne til aa klæ paa seg. Det var so vidt livet hekk i honom; men det gagna ingen. Det var til plage for mange, ikkje minst for honom sjølv.
Ingi gjente i bygdi hadde større løn enn ho Rangdi.
Dei som hadde stort stell og mykje arbeid, som dei vilde ha utretta væl og i rett tid, dei hadde kappast um aa bjoda upp løni hennar. Ho hadde træla aar etter aar, spinka og spara, so ho kunde faa noko setja bu med.
No sprang ho ifraa alt. Ho vart reint utor seg taa sorg. Hadde ho elska han Per-Ola-Per fyrr, so elska ho han ti gonger høgre — saag det ut til — no han var hjelpelaus. Ho vilde dei skulde vigja trast, so ho kunde faa rett til aa vera hjaa honom og trøyste og hyggje um denne usæle menneskja, som var dømd til aa liva i dette grøtelege tilstand.
Aar er lidne sidan mor hans Per-Ola-Per slokna.
Arme gamle! Ein stad stend det vel uppteikna um dit toluge, trottuge arbeid, og alt som du saklaust leid gjenom mange lange aar. Alle dei tunge taarer, som trikla ned yver den bleike, faadde kinni di, skal daa vel betalast? Og guten din skal daa vel og haldast skadeslaus for alle sine livsvoner, som vart tekne fraa honom utan hans skuld? Er det Storeli-gutarne, som skal gjeva like fyr livslukka, dei trakka ned med kaldt hjarta og flirande andlit?
— Sidan den gamle fall burt, hev han Per-Ola-Per vore i leigd — 8 ell 14 dagar hjaa kvar bonde soknet rundt. Paa ein gamall høyslede ell ei arbeidskjerre skyssar dei honom kvar ifraa seg. Det er oftast skratt og mykje morosamt svall, kvar gong skjussen skal ut. Og skjussguten hugar og kved og kjøyrer i skarpaste traav. Nær han kjem til gards, gløymer han ikkje gjerne aa fortelja, han er ute i presteskjuss, og at dei fær skunda seg ut og taka imot herr pastor Kragalaus.
Alt maa den hjelpelause tola — Men ho Rangdi fylgjer med.
Det vesle ho ervde taa foreldri sine, og det ho hadde lagt seg til beste av aarslønerne sine, alt hev ho kosta ut paa doktar aat honom. Det muna kje ei dust. No er all doktering uppgjevi longo sidan. All von her paa jordi er ute baade fyr honom og henne.
Dei vart kje vigde. Men daa mor hans laag paa sit siste, lovde ho Rangdi henne, at ho vilde vera ei mor fyr son hennar til hans døyande dag.
Kvar tid og time i desse 30 aari hev ho halde lovnaden sin, og væl so det. Ho hev vore so hjelpesam, so tolug og blid. Den friskdæmde, raudleitte gjenta er vorti bleik og faadd, flatbarma og holkjaka. Haaret hev graana fort, handi er kald og hard. Umsut og sorg fyr hennar ungdoms kjærleike hev drepe livs-nerken i henne tumme fyr tumme.
No skimtar ho alt den svarte trekrossen og den opne gravi. Ho ser, at livet hev kje noko meir aa bjode henne.
Det er grøtelegt, at eit ungt friskt meneskjeliv skulde øydast paa den maaten. Ho hev ete leigdebraud i 30 aar, — eit surt og beiskt braud! — ho hev vore til laatt og løgje fyr umegdi, som hev storundra seg paa, at ho vilde bry seg um ein slik byting, slik ein giddande, skjelvande gamalltufs, som aldri kunde verta frisk att. Ho var daa kje nøydd til det; inkje var ho skyld honom, og inkje fekk ho noko fyr det, berre glis og sneiord, berre haad og spott.
Men ho veit, det er kje greitt
Den handi jamt er hard som flintestein
og tykkjer hugnadsamt i tverk og mein.
Difyr hev ho Rangdi fylgt med. Ho vilde kje, han Per-Ola-Per skulde faa fleire røynslur enn naudturvelegt, um kva rettferd ein kan vente, nær armen er veik og modet lite. Eit skjold hev ho vore og ei verje. Gud veit, korleis det skulde gjenge, hadde kje vaarherre sendt honom denne trufaste, uslitelege hjelp.
Det er mange hundrad aar, sidan folk hev vore so lite kløkkhjarta som dei no er. Bladi fortel nok um eit og anna, som vert gjort fyr sælebot skuld, men personleg uppofring er det mindre enn smaatt med. »Kjærleiken er vorten kald i mange.«
Daa me høyrde, korleis ho Rangdi hadde gjeve sit livs beste aar fyr denne stakars sjuklingen, vart me reint gjenomglødde taa sælke, og me sa: »Det er eit gullhjarta i deg, Rangdi. Din kjærleike er so stor, og din tenkjemaate so fin, at du burde vera drotning i England. Du er vel berre ei tenestgjente men me helsar deg som ei taa dei fyrste og gjævaste kvende i Norig.«
Trast sloknar han Per-Ola-Per. Daa vøre det godt, um porten vart uppleten fyr deg ogso. Du stundar. Og du lyt ha tent upp ei stor og ven løn. 30 aars personleg uppofring kvar tid og time — ja, i sanning ei ven løn lyt du ha til gode.
Du hev sett os eit stort fyredøme. Nær du tek avskil, burde heile landsbolken fylgje deg med song og talar til din siste kvilestad. Og paa gravi burde dei reise ein stein, ein stor, staseleg stein, som lyste vidt um land, so borni kunde samle seg der, krabbe upp paa fotstykket og lesa:
Du hadde eit hjarta av gull.
Signing yver dit minne!
Sumaren etter at foreldri hans Per-Ola-Per var døydde, og tjuvriet tok til aa koma i gløymeboki, daa med ei gong vart tvo av tjuvarne fakka i Kristiania — den tridje var faren til Amerika vaaren fyrr.
Dei hadde selt mykje gamall sylvstas og sjeldfengde pengar til ein gullsmed dagen fyreaat. No var dei der med den nanmgjetne brurkruna, som var vorti burte or stabburet paa Hesla.
Medan dei pruta um prisen paa dette gjæve arvestykket, daa kjem politiet yver dei som Samson yver filistarne. Ein-tvo-tri var jarni paalæste, og so bar det i vegen paa raadstoga.
Tjuvarne var Storeli-gutarne.
Hallvard Bergh.